TS Alex Võ Đình Thái kể việc giải mã hồ sơ quân sự tại Mỹ để xác định thông tin liệt sĩ

Nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27-7-1947 - 27-7-2026), Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (Bộ Nội vụ) tổ chức trưng bày tài liệu lưu trữ và kỷ vật của cán bộ đi B với chủ đề "Thanh xuân gửi lại". 

Trưng bày diễn ra từ ngày 17-7 đến hết ngày 2-9-2026 tại Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (12 Đào Tấn, phường Giảng Võ, Hà Nội).

Tìm kiếm từ hàng triệu trang tư liệu 

Bên lề trưng bày, PGS.TS Alex Võ Đình Thái - Trung tâm Việt Nam và Văn khố Vietnam Sam Johnson (Đại học Texas Tech, Mỹ) - chia sẻ cách mà dữ liệu được giải mã từ các kho hồ sơ quân sự tại Mỹ kết hợp cùng dữ liệu từ tư liệu, phỏng vấn thực chứng giúp tìm lại danh tính quân nhân Việt Nam sau chiến tranh.

Theo ông Thái, Đại học Texas Tech hiện lưu giữ hơn 30 triệu trang tài liệu về chiến tranh Việt Nam. Trong đó, khoảng 2,7 triệu trang là tư liệu thu giữ trực tiếp trên chiến trường như nhật ký, thư từ, danh sách đơn vị hay giấy báo tử. 

Về cách làm, các chuyên gia sẽ tập hợp những cuộn phim âm bản (microfilm) được định dạng PDF chất lượng cao sau khi không còn bản giấy gốc. Sau đó họ bắt đầu đối chiếu hồ sơ với bản đồ quân sự và công nghệ ảnh vệ tinh hiện đại. 

Theo hồ sơ từ Mỹ, các tài liệu thường ghi tọa độ 6 chữ số nơi thu giữ tài liệu. Song tọa độ 6 số không có nghĩa là đến nơi sẽ tìm được hài cốt mà đó là nơi thu giữ được thông tin từ balô, quần áo. 

Thực tế có những con suối từng xuất hiện trên bản đồ chiến tranh nhưng sau này bị san lấp bởi nhà cửa, công trình. Do vậy nhóm nghiên cứu phải đối chiếu từng chi tiết để khoanh vùng khu vực khả thi nhất, thường trong phạm vi khoảng 100m² quanh tọa độ (chấm nhỏ trên bản đồ) khi thu giữ tài liệu. Đội ngũ cũng lưu ý các "điểm thấp" địa hình thời chiến vì đây thường là nơi các đơn vị chọn để chôn cất tập thể.

Để dữ liệu không chỉ nằm trên giấy, ông Thái phối hợp với khoảng 40 cộng sự tại Việt Nam xác minh thực địa. 

"Đội ngũ đọc hồ sơ gốc, bối cảnh hóa hồ sơ ở thời điểm nào, ở tọa độ nào, thuộc đơn vị nào và đơn vị thu giữ là đơn vị nào, những cá nhân trong đó là ai, đến từ đâu và được chuyển cho đội ngũ truyền thông để lan tỏa lên thông tin đại chúng", ông cho biết.

Nhóm nghiên cứu cũng đến tận địa phương gặp thân nhân và đồng đội còn sống để đối chiếu thông tin vì không ít chiến sĩ do mong muốn được đi bộ đội đã khai tăng tuổi khiến dữ liệu không trùng khớp.

Những lá thư chưa kịp gửi

Bên cạnh tọa độ và hồ sơ quân sự, kho tư liệu còn lưu giữ hơn 3.000 lá thư chưa bao giờ đến tay người nhận. Ông Steve Maxner - Giám đốc Trung tâm Việt Nam và Văn khố Vietnam Sam Johnson - cho rằng đó là những "tiếng vọng" chân thực nhất của lịch sử.

"Chúng tôi có những trang nhật ký với vết đạn xuyên qua hay vết máu khô loang lổ. Đó là kỷ vật vô giá của người lính dành cho gia đình", ông Steve cho hay.

Theo ông Steve Maxner, mục tiêu của dự án không chỉ là chia sẻ hồ sơ mà còn đào tạo đội ngũ người Việt Nam làm chủ kỹ năng nghiên cứu, lưu trữ. 

"Để tìm kiếm hơn 200.000 liệt sĩ còn mất tích, chúng tôi cần những người Việt Nam am hiểu ngôn ngữ, văn hóa và có kỹ năng khai thác kho dữ liệu khổng lồ tại Texas Tech" - ông nhấn mạnh.

Đứng trước màn hình máy chiếu, ông Steve nói thêm về nhật ký Đặng Thùy Trâm được trao trả trước đây là minh chứng cho sức mạnh kết nối và hàn gắn của những di vật chiến tranh.

Thời gian tới, TS Alex Võ Đình Thái mong muốn phía cơ quan chức năng Việt Nam chia sẻ nhiều hơn các dữ liệu lịch sử và kết quả xác minh đã có để tránh trùng lặp nghiên cứu, từ đó tập trung nguồn lực vào những thông tin mới. Dự kiến nhóm của ông sẽ tập trung vào các điểm nóng quy tập như sân bay Tân Sơn Nhất, Đà Nẵng, Huế, Quảng Trị...

"Mỗi báo cáo tôi chia sẻ hôm nay là một lời hứa với gia đình liệt sĩ rằng họ không bị lãng quên", ông nói.