Ứng dụng AI để phát hiện gian lận thuế

Trong bối cảnh bùng nổ của kinh tế số và thanh toán không dùng tiền mặt, việc nghiên cứu và triển khai quản lý thuế dựa trên phân tích dòng tiền đang trở thành xu hướng.

Quản lý thuế theo dòng tiền

Ông Đặng Ngọc Minh - Phó cục trưởng Cục Thuế (Bộ Tài chính) - cho biết thời gian qua kinh tế số phát triển mạnh mẽ, thương mại điện tử, các mô hình kinh doanh mới cùng thanh toán không tiền mặt đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng.

Dòng tiền trong nền kinh tế được luân chuyển qua hệ thống ngân hàng, các trung gian thanh toán, ví điện tử, cổng thanh toán trực tuyến và các nền tảng công nghệ.

Sự thay đổi này tạo thuận lợi cho phát triển kinh tế nhưng cũng đặt ra không ít thách thức cho công tác quản lý thuế khi giao dịch phát sinh hoàn toàn trên môi trường số, quy mô lớn, tốc độ nhanh và có tính xuyên biên giới.

"Nếu áp dụng phương thức quản lý truyền thống chủ yếu dựa trên kê khai thuế, hồ sơ kế toán và công tác hậu kiểm, trong một số trường hợp chưa phản ánh đầy đủ bản chất của các giao dịch kinh tế", ông Minh nói và cho biết việc nghiên cứu và từng bước triển khai quản lý thuế dựa trên phân tích dòng tiền đang trở thành xu hướng của nhiều cơ quan thuế hiện đại trên thế giới.

Những năm qua, ngành thuế đã triển khai hàng loạt giải pháp như hóa đơn điện tử, hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền, cơ sở dữ liệu tập trung, cổng thông tin dành cho nhà cung cấp nước ngoài... Việc triển khai hóa đơn điện tử đã tạo ra một nguồn dữ liệu rất lớn về các giao dịch kinh tế trong nền kinh tế.

Tuy nhiên, theo ông Minh, vẫn còn nhiều tổ chức, cá nhân phát sinh nhiều giao dịch thường xuyên, giá trị lớn qua tài khoản ngân hàng, nền tảng số, trung gian thanh toán, đơn vị vận chuyển,... Các giao dịch này có thể liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của tổ chức hoặc thu nhập chịu thuế của cá nhân nhưng không thực hiện thông qua hệ thống hóa đơn điện tử hoặc kê khai đầy đủ.

"Vì vậy, thời gian tới, cơ quan thuế sẽ lấy dữ liệu hóa đơn điện tử làm căn cứ để đối chiếu với các dòng tiền khác của người nộp thuế, từ đó xác định nghĩa vụ thuế thực tế phát sinh, phân tích rủi ro và kiểm tra khi thực sự cần thiết", ông Minh nói.

Dựa trên dữ liệu điện tử, hóa đơn điện tử...

Theo lãnh đạo Cục Thuế, để quản lý thuế theo dòng tiền hiệu quả, cần có sự phối hợp, chia sẻ thông tin thường xuyên, tự động và theo thời gian thực giữa cơ quan thuế với Ngân hàng Nhà nước, ngân hàng thương mại, trung gian thanh toán, đơn vị vận chuyển...

Dữ liệu hóa đơn kết hợp với thông tin dòng tiền từ các nguồn khác sẽ tạo nên một "hệ sinh thái" dữ liệu của người nộp thuế, giúp xác định đúng nghĩa vụ thuế thực tế phát sinh, không chỉ góp phần chống thất thu ngân sách mà còn nâng cao tính minh bạch của nền kinh tế, tạo môi trường kinh doanh công bằng, lành mạnh.

Theo ông Minh, đến nay ngành thuế đã nắm thông tin khoảng 250 triệu tài khoản ngân hàng, trong đó khoảng 200 triệu tài khoản cá nhân. Trường hợp phát hiện dấu hiệu rủi ro lớn, giao dịch bất thường hoặc nghi vấn trốn thuế, rửa tiền, ngân hàng sẽ phối hợp cung cấp thông tin theo quy định.

"Cơ quan thuế không giám sát mọi giao dịch cá nhân một cách máy móc mà đã ứng dụng AI để phân tích dữ liệu, chỉ tập trung vào các trường hợp có rủi ro thực sự", ông Minh cho biết.

Theo bà Nguyễn Thị Cúc - Chủ tịch Hội Tư vấn thuế Việt Nam, ngân hàng là đối tác quan trọng của cơ quan thuế trong quản lý thuế hiện đại. "Khi thanh toán qua ngân hàng, dòng tiền được kiểm soát, cơ quan thuế sẽ phát hiện những giao dịch bất thường và hạn chế thất thu thuế", bà Cúc khẳng định.

Luật sư Phạm Thanh Tuấn - Đoàn luật sư TP Hà Nội - cho rằng quản lý dựa trên dữ liệu điện tử, hóa đơn điện tử và dòng tiền thanh toán thực tế là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý thuế, xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng hơn.

Như đối với lĩnh vực bất động sản, cần xây dựng cơ chế liên thông dữ liệu giữa tổ chức công chứng, cơ quan thuế, ngân hàng, cơ quan đăng ký đất đai để đối chiếu giá trị kê khai và dòng tiền thanh toán thực tế. "Đây được xem là giải pháp hạn chế tình trạng giao dịch "hai giá", thất thu thuế và nâng cao tính minh bạch của thị trường bất động sản", ông Tuấn nói.

Cần minh bạch dòng tiền

Tại dự thảo nghị định hướng dẫn Luật Quản lý thuế, Bộ Tài chính đề xuất ngân hàng, tổ chức trung gian thanh toán, đơn vị thanh toán trực tuyến cung cấp thông tin tài khoản thanh toán của người nộp thuế cho cơ quan thuế nhằm tăng cường hiệu quả quản lý thuế, góp phần phòng ngừa gian lận, thất thu ngân sách nhà nước.

Các thông tin cung cấp gồm tên chủ tài khoản, ngày sinh, mã số thuế, nơi mở tài khoản, số lượng và giá trị giao dịch, thông tin chuyển - nhận tiền, số dư tài khoản, giao dịch trong và ngoài nước.

Ngoài ra, ngân hàng còn cung cấp thông tin về các giao dịch bất thường, đáng ngờ theo quy định của pháp luật về phòng chống rửa tiền (quy định hiện nay là trên 400 triệu đồng).

Ông Lê Văn Tuấn - Giám đốc Công ty TNHH kế toán thuế Keytas - cho rằng theo đề xuất của Bộ Tài chính, ngân hàng thương mại vẫn tiếp tục cung cấp thông tin tài khoản cho cơ quan thuế, thậm chí nội dung cung cấp còn mở rộng hơn. Theo quy định hiện nay, thông tin cung cấp gồm tên, số hiệu, ngày mở, ngày đóng tài khoản.

Trong khi đó, theo đề xuất của Bộ Tài chính, ngoài quy định hiện hành, ngân hàng thương mại sẽ có trách nhiệm cung cấp thêm số lượng, giá trị, nội dung giao dịch, số dư... Đồng thời, ngân hàng cũng phải báo cáo về giao dịch bất thường đáng ngờ cho cơ quan thuế.

Theo ông Lê Văn Tuấn, ngoài dữ liệu từ ngân hàng, cơ quan thuế còn có nhiều công cụ để giám sát dòng tiền kinh doanh như dữ liệu từ sàn thương mại điện tử, đơn vị vận chuyển... Vì vậy, người kinh doanh nên tách bạch tài khoản phục vụ hoạt động kinh doanh với tài khoản chi tiêu cá nhân để kê khai, nộp thuế đầy đủ, giảm thiểu rủi ro bị xử phạt, thậm chí bị khởi tố do vi phạm về thuế.

"Xu hướng quản lý của các cơ quan chức năng, trong đó có cơ quan thuế, là quản lý theo rủi ro, ứng dụng dữ liệu lớn và AI vào phân tích. Do đó, nếu muốn làm ăn lâu dài, doanh nghiệp và hộ kinh doanh cần minh bạch dòng tiền, quản lý bằng phần mềm và đẩy mạnh thanh toán không tiền mặt để yên tâm tập trung phát triển kinh doanh", ông Lê Văn Tuấn nói.