Vì sao cái tên Sài Gòn vẫn tồn tại sau 50 năm?

Được đăng 25 phút trước

Thời gian đọc: 12 phút

Đối với bà Mai*, ngày 2/7/1976 khi Sài Gòn đổi tên thành TP HCM là một sự kiện chính trị "chỉ người nhà nước mới để ý", chứ còn "người dân bình thường" như bà thì "ở trong nhà ngày đó thôi".

Nhưng đối với người phụ nữ 72 tuổi ở phường Phú Nhuận, cái tên Sài Gòn "vẫn vậy" sau 50 năm, gắn liền với những ký ức thế hệ về hình ảnh người phụ nữ Sài Gòn thích mặc áo dài với cái "eo nhỏ xíu".

Cái tên đó cũng chứa đựng cảm nhận của bà về sự thay đổi choáng ngợp của thành phố 50 năm qua, từ "xe lam, xe bò, xe xích lô" đến những phương tiện hiện đại ngày nay mà "đường sá nhỏ hẹp ngày xưa khó khăn" không thể chứa.

Khi được hỏi tại sao bà vẫn dùng cái tên Sài Gòn, bà nói: "Tôi đã quen với cách gọi đó rồi. Mọi người trong nhà tôi cũng thế. Cái tên nó dễ gọi."

Không có bằng chứng cho thấy liệu có hay không một cuộc trưng cầu dân ý về việc đổi tên trước khi Quốc hội khóa 6, kỳ họp thứ nhất ban hành Nghị quyết về việc chính thức đặt tên Thành phố Sài Gòn-Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh vào ngày 2/7/1976.

"Từ góc nhìn của chính quyền, [việc thay đổi tên] không phải là một sự trừng phạt Sài Gòn hay để hủy hoại bản dạng của Sài Gòn mà là nhằm tôn vinh Hồ Chí Minh," Tiến sĩ lịch sử Vũ Minh Hoàng từ Đại học Fulbright Việt Nam nói với BBC.

Ý nghĩa Sài Gòn

Khi cái tên Sài Gòn đã gắn với nhiều thế hệ, nó tiếp tục tồn tại trong ngôn ngữ đời thường và các mục đích dân sự dù bản đồ địa lý chính thức hay văn bản hành chính đã thay đổi.

Người dân trong và ngoài trung tâm kinh tế miền Nam vẫn dùng những cụm từ như "vào Sài Gòn", "người Sài Gòn" hay "ẩm thực Sài Gòn".

Những khu ăn chơi giải trí từ bình dân đến sang trọng ở quận 1, quận 3 hay quận 10 vẫn có nhiều biển hiệu nhà hàng, quán cà phê được truyền cảm hứng bởi cái tên Sài Gòn.

Một số nghệ sĩ ở Việt Nam vẫn tiếp tục khai thác cái tên này và kho tàng ký ức đi kèm, chẳng hạn như Suboi với bài hát Sài Gòn hay Saigon Soul Revival, nhóm nhạc alternative 5 thành viên được thành lập năm 2016 và được biết đến khi chơi nhạc vàng Sài Gòn thập niên 1960-1970.

Ngay cả ở cấp độ quản lý nhà nước, cái tên này vẫn chưa bị xóa sổ. Đến đây bằng đường hàng không thì bạn sẽ đáp xuống sân bay Tân Sơn Nhất của tổng công ty nhà nước ACV với mã SGN.

Mã định danh vị trí gồm ba chữ cái này được coi là vĩnh viễn và hầu như không bao giờ thay đổi – và nếu có thì chỉ thay đổi khi có lý do chính đáng, chủ yếu liên quan đến an toàn hàng không, theo Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA).

Đi tàu cũng phải đến Ga Sài Gòn ở quận 3, do Công ty Cổ phần Vận tải Đường sắt Sài Gòn quản lý. Một số công ty nhà nước vận hành tại đây vẫn giữ cái tên Sài Gòn, trong đó có cả các doanh nghiệp được thành lập sau 1976 như Tổng Công ty Tân Cảng Sài Gòn.

Tiếng xì giòn tan của lon bia Sài Gòn – âm thanh quen thuộc tại các quán nhậu dọc bờ kè Nhiêu Lộc – đến từ nhà sản xuất Nhà máy Bia Sài Gòn ra đời năm 1977, hậu duệ của một xưởng bia do công dân Pháp Victor Larue lập tại Sài Gòn năm 1875.

Ở khía cạnh báo chí, một minh chứng khác của việc giữ lại cái tên ở cấp độ quản lý chính quyền là Báo Sài Gòn Giải Phóng, cơ quan ngôn luận của Thành ủy TP HCM.

Tờ báo được thành lập chỉ năm ngày sau khi Sài Gòn sụp đổ và đất nước thống nhất nhằm đáp ứng "yêu cầu và nhu cầu thông tin của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân thành phố Sài Gòn mới được giải phóng".

Cơ quan này sẽ vẫn tiếp tục hoạt động sau cuộc tinh gọn báo chí ở đầu tàu kinh tế miền Nam, trong khi Tạp chí Kinh tế Sài Gòn, được biết đến nhiều hơn với tên gọi Thời báo Kinh tế Sài Gòn, chính thức đóng cửa sau ngày 2/7/2026.

Trong cuốn sách Bên Thắng Cuộc II: Quyền Bính, nhà báo Huy Đức cho thấy Sài Gòn không chỉ là một tên gọi cũ mà còn là biểu tượng của một nền kinh tế năng động, một nền báo chí đa dạng và là một thực thể chính trị-xã hội quan trọng mà những người "chiến thắng" phía cộng sản đã phải mất rất nhiều thời gian để "tiêu hóa" và điều chỉnh theo mô hình mới.

Năm năm sau khi thành phố đổi tên, Huy Đức miêu tả "Sài Gòn năm 1981 là một thành phố lớn, bộ máy công an, quân đội, báo chí và vị trí của nó có thể đưa ảnh hưởng chính trị của người lãnh đạo vượt ra khỏi khuôn khổ địa phương."

Nhà báo Huy Đức ghi nhận, từ năm 1987, các dịch vụ từng bị coi là "tàn dư Mỹ -Ngụy" tại Sài Gòn bắt đầu bung ra trở lại như vũ trường Maxim, Queenbee, Liberty.

Sài Gòn còn là nơi ra đời của những thương hiệu và định chế tài chính lớn như xà bông cô Ba của "Trương Văn Bền và các con" hay Việt Nam Ngân hàng (thành lập năm 1926). Sài Gòn trước 1975 là nơi "mở mắt cho người dân miền Bắc" thông qua các hàng hóa như đồng hồ Seiko, máy cassette, ti vi, tủ lạnh và búp bê biết khóc.

Thành phố Sài Gòn còn luôn là nơi "hấp dẫn nhất" đối với di dân tự do, ngay cả trong thời kỳ bao cấp, vẫn theo ông Huy Đức.

Sài Gòn hay TP HCM?

Cho đến nay, BBC chưa tìm thấy các bài nghiên cứu chuyên sâu về việc tại sao cái tên Sài Gòn vẫn có sức sống mạnh mẽ sau 50 năm hay việc đổi tên sang TP HCM có tác động và ý nghĩa như thế nào với người dân vẫn còn sống tại nơi đây.

Mặt khác, có rất nhiều nghiên cứu và phân tích về tác động của việc đổi tên này đến thế hệ người tị nạn Chiến tranh Việt Nam được thực hiện ở nước ngoài, đặc biệt ở Mỹ.

Đối với những người bình thường như bà Mai, cái tên Sài Gòn gợi nhắc những hình ảnh, ký ức cụ thể ở nơi bà đã gắn bó từ năm 12 tuổi.

Bà kể rằng phụ nữ Sài Gòn xưa "rất thích mặc áo dài thắt eo nhỏ lại, bên trong có luồn một sợi dây để thắt lại", khác với các thiết kế nhấn eo hiện giờ.

Người thợ may thú nhận rằng "trước giải phóng tôi khờ lắm". Dòng ký ức đưa bà về những năm thuở đầu hai mươi của mình, thời điểm mà bà vẫn thích hoa dầu, "lâu lâu đi lượm về chơi", mà bà tô tả giống chiếc chong chóng, những hàng cây mà theo bà đã biến mất ở những cung đường bà hay ra chơi thuở nhỏ, nhường chỗ cho những con đường nhựa và tòa nhà cao ốc.

Một số học giả chỉ ra rằng Sài Gòn không phải là cái tên duy nhất được sử dụng ngay cả khi nó đã được xóa bỏ ở cấp độ hành chính khi đặt trong tương quan những thành phố của các chế độ cộng sản khác ở trên thế giới.

Trong một bài nghiên cứu năm 2011, học giả Jaroslav David từ Đại học Ostrava (Cộng hòa Séc), khi bàn về những cái tên trong xã hội Xô Viết xưa, lập luận rằng "khi tên một địa danh được thay đổi, mặc dù tên cũ đã bị xóa khỏi bản đồ, nó vẫn tồn tại trong giao tiếp địa phương và thường được duy trì như tên của khu vực hành chính rộng lớn hơn."

Ông nêu ví dụ thành phố Zlín của Cộng hòa Séc đã được đổi tên thành Gottwaldov (1949-1990, theo tên Klement Gottwald, vị chủ tịch cộng sản đầu tiên của Tiệp Khắc). Mặc dù vậy, Zlín vẫn được sử dụng làm tên chính thức của quận trung tâm thành phố.

"Nghịch lý thay, mặc dù tên địa danh Zlín đã bị xóa khỏi bản đồ, nhưng tên này vẫn tiếp tục được sử dụng làm tên thương hiệu cho các loại máy bay hạng nhẹ được sản xuất tại thị trấn Otrokovice gần đó trong suốt thời kỳ cộng sản," ông David cho hay.

Tiến sĩ Erik Harms từ Đại học Yale (Mỹ), một nhà nhân học đã nghiên cứu về phát triển ở TP HCM gần ba thập kỷ qua, cho rằng: "Việc sử dụng cái tên Sài Gòn thể hiện một ý thức sâu sắc về bản sắc cá nhân [self-identity] nhưng nó không đồng nghĩa với quyền lực chính trị và kinh tế [của Sài Gòn]."

Ông nhớ lại đầu những năm 2000 khi làm nghiên cứu thực địa ở nơi đây, ông có "một sự sợ hãi rõ rệt" nếu chẳng may dùng tên Sài Gòn thay cho Thành phố Hồ Chí Minh khi gặp chính quyền ở thời điểm đó vì ở tư cách một nhà nghiên cứu người nước ngoài, ông "phải cẩn trọng với những gì mình nói".

Nhưng khi ông nói chuyện với người dân ở các quán cà phê hay với những nhà phát triển bất động sản vào lúc đó, họ vẫn sử dụng cái tên Sài Gòn trong cách nói chuyện hay tên dự án "không phải vì yếu tố chính trị mà là vì nó là một cái tên dễ nhớ".

Ông cho rằng giờ đây, cái tên Sài Gòn không còn nhạy cảm như trước nữa. "Theo tôi, [cái tên] Sài Gòn bây giờ đang mạnh mẽ hơn bao giờ hết kể từ năm 1975."

Theo quan sát của ông Harms, ở giai đoạn cuối thập niên 1990, đầu những năm 2000, chính quyền từng cho rằng việc sử dụng cái tên Sài Gòn là "chối bỏ hệ thống kinh tế một đảng, chối bỏ cộng sản".

Nhưng rồi họ nhận ra rằng người dân không nhất thiết nghĩ như vậy và dần trở nên ít lo lắng hơn về việc này, thể hiện ít nhiều sự thay đổi trong ý thức lãnh đạo qua các năm.

Vị tiến sĩ nhấn mạnh rằng ý nghĩa của cái tên cũng phụ thuộc vào việc "bạn hỏi ai". Một người cựu binh Việt Nam Cộng hòa ở Mỹ sẽ nói lý do họ dùng cái tên vì mong muốn khôi phục cái tên đại diện cho một đất nước họ từng đấu tranh và thuộc về.

Trong khi một công dân bình thường ở Việt Nam, kể cả khi họ là "một người cách mạng", thì có thể họ cũng sẽ vẫn muốn dùng cái tên Sài Gòn vì nó là một thương hiệu, bản dạng mạnh mẽ, vẫn theo ông Harms.

Chính chính quyền quận 1, TP HCM vào năm ngoái cũng giải thích rằng một trong những lý do họ đặt tên phường Sài Gòn vì cái tên là "biểu tượng của lòng tự hào, ký ức thân quen và trách nhiệm tiếp nối những giá trị truyền thống", theo tường thuật của Báo Lao Động.

Tiến sĩ Vũ Minh Hoàng lập luận rằng cần hiểu sức sống của cái tên Sài Gòn trong bối cảnh lịch sử thay đổi của chính thành phố, cho thấy cái gọi là bản sắc Sài Gòn cũng luôn thay đổi, từ cái tên Sài Gòn-Gia Định đến việc Thành phố Hồ Chí Minh sáp nhập huyện Duyên Hải (Cần Giờ) vào năm 1978 đến việc sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu vào năm ngoái.

"Bản sắc của Thành phố Hồ Chí Minh luôn lớn lao hơn rất nhiều so với những giá trị lịch sử thuần túy của Sài Gòn xưa, dù cốt lõi của nó vẫn xoay quanh mảnh đất ấy," ông Hoàng nói.

Việc "tên gọi Sài Gòn chưa từng bao giờ bị cấm đoán hay xóa sổ một cách chính thức", vẫn theo vị học giả, nên được hiểu trong tương quan bối cảnh cách chính quyền cộng sản tiếp nhận di sản của chính quyền Việt Nam Cộng hòa vì họ không chối bỏ tất cả.

Ông nêu ví dụ Ủy ban Mekong mà chính quyền miền Nam cùng Campuchia, Lào và Thái Lan ký sắc lệnh thành lập vào năm 1957.

Sau khi đất nước thống nhất, Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam tiếp tục kế thừa di sản này qua việc ký Tuyên bố thành lập Ủy ban Lâm thời sông Mekong năm 1978 và Hiệp định Mekong lịch sử vào tháng 4/1995, chính thức khai sinh ra Ủy ban sông Mekong Quốc tế (MRC) ngày nay.

Trong khi đó, chính sách giữ gìn chủ quyền ở Biển Đông của Việt Nam Cộng hòa từ thời ông Ngô Đình Diệm cũng được chính quyền cộng sản sau này duy trì.

Những ví dụ này, bao gồm việc duy trì việc sử dụng cái tên Sài Gòn, phản ánh quan điểm ở một số vấn đề của "[chính quyền] miền Bắc và miền Nam không khác nhau lắm, cụ thể ở điểm chủ nghĩa dân tộc," ông Hoàng giải thích.

Ở Việt Nam không thấy xuất hiện những tiếng nói công khai kêu gọi đổi tên thành phố về lại Sài Gòn, một phần do sự kiểm soát chặt không gian ngôn luận và báo chí của chính quyền không tạo điều kiện cho những ý kiến đó được hình thành hay phát triển.

Một số hội nhóm đã hoạt động trên Facebook từ lâu, dao động từ khoảng 2.000 đến hàng chục ngàn thành viên, để chia sẻ và suy ngẫm những kỷ niệm về không gian Sài Gòn và những chuyện liên quan đến Sài Gòn, đi kèm với thông điệp "nhuận ngôn cẩn cáo" là mục đích chỉ để bàn về những vấn đề Sài Gòn xưa hay "cho mọi người ôn lại kỷ niệm cho nên không bàn luận chính trị tôn giáo hay vấn đề khác".

Ở phía bên kia bán cầu thì lại khác – cộng đồng Việt kiều đang thúc đẩy "Phong trào Quốc dân đòi trả tên Sài Gòn". Một số người gốc Việt ở quận Cam (Mỹ), nơi tập trung nhiều người Việt nhất ở hải ngoại, hôm 20/6 đã chính thức phát động chiến dịch vận động quốc tế cho phong trào này.

Theo trang web của phong trào saigon4saigon.org, sự kiện sẽ được nối tiếp bởi hai sự kiện tưởng niệm khác dự kiến diễn ra vào ngày 5/7 tại Westminster, một trong hai thành phố tạo nên khu Little Saigon ở bang California.

Trước đó vào hôm 14/6, cộng đồng người gốc Việt ở thành phố Montreal (Canada) cũng đã tổ chức một cuộc họp mặt nhằm kỷ niệm 20 năm thành lập phong trào nói trên và bàn về ngày 2/7/1976 mà theo họ là ngày "chính quyền cộng sản Việt Nam cưỡng bức xóa bỏ Sài Gòn".

"Ban tổ chức đã chọn năm 2026 là 'Năm Sài Gòn' nhằm thúc đẩy sự suy ngẫm, tưởng nhớ và bảo tồn văn hóa trên toàn cầu," vẫn theo trang thông tin về phong trào này.

* Tên nhân vật đã được thay đổi để bảo vệ danh tính cho họ