AI và dữ liệu y khoa toàn cầu giúp bác sĩ phát hiện sớm bất thường, nhưng tầm soát chỉ thực sự hiệu quả khi danh mục khám phù hợp với người Việt.
Nhận định được ThS.BS Nguyễn Tất Đạt, Phó giám đốc Trung tâm Chẩn đoán hình ảnh Nura Việt Nam, đưa ra trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển, mở ra hướng tiếp cận mới trong tầm soát sức khỏe, đặc biệt khi y học hiện đại chuyển dịch từ điều trị sang dự phòng phát hiện bệnh sớm.
Vai trò của yếu tố địa phương
Trong tầm soát sức khỏe, yếu tố địa phương quyết định danh mục cần kiểm tra, cách lựa chọn phương pháp và cách bác sĩ diễn giải kết quả. Cùng một công nghệ, nhưng nhóm bệnh thường gặp, cơ địa, môi trường sống, thói quen ăn uống và hành vi chăm sóc sức khỏe ở mỗi quốc gia có thể khác nhau. Vì vậy, một gói tầm soát hiệu quả không chỉ cần dữ liệu y khoa toàn cầu, mà còn cần bác sĩ hiểu đặc điểm sức khỏe của cộng đồng nơi mô hình được triển khai.
Đã có nhiều điển hình trên thế giới cho thấy hiệu quả của tầm soát sức khỏe gắn với văn hóa bản địa. Tại Nhật Bản, Ningen Dock đã hình thành từ những năm 1950 và trở thành một phần quen thuộc trong văn hóa kiểm tra sức khỏe định kỳ. Ở châu Âu, các mô hình health scan công nghệ cao như Neko Health tại Thụy Điển và Anh cũng thu hút sự quan tâm, cho thấy nhu cầu theo dõi sức khỏe chủ động đang tăng lên.
Mô hình tầm soát sức khỏe Nura của Fujifilm đã được triển khai tại nhiều quốc gia như Ấn Độ, Mông Cổ, Thái Lan, Việt Nam và khu vực Trung Đông. Mô hình kết hợp quy trình tầm soát chuẩn hóa, hệ thống chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm và AI phân tích dữ liệu, giúp nhận diện các bất thường nhỏ và hỗ trợ bác sĩ đánh giá nguy cơ ung thư, tim mạch, đột quỵ và bệnh lý lối sống.
CT tích hợp AI đã và đang triển khai tại 12 cơ sở trên toàn cầu, Việt Nam hiện có 3 cơ sở ứng dụng công nghệ này. Ảnh: Nura Việt Nam
Theo bác sĩ Đạt, một gói tầm soát có giá trị cần kết hợp hai lớp dữ liệu. Lớp thứ nhất là công nghệ và dữ liệu y khoa toàn cầu. Lớp thứ hai là hiểu biết của bác sĩ bản địa về nhóm bệnh thường gặp, triệu chứng dễ bị bỏ qua và đặc điểm cơ thể của người dân tại quốc gia đó.
Ví dụ tại Mông Cổ, khí hậu lạnh, chế độ ăn nhiều thịt đỏ và chất béo động vật cùng điều kiện sinh hoạt đặc thù khiến bệnh tim mạch và đột quỵ trở thành nhóm nguy cơ nổi bật tại Mông Cổ. Đây cũng là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu ở quốc gia này. Vì vậy, khi triển khai tại Mông Cổ, danh mục tầm soát của Nura được điều chỉnh để tập trung nhiều hơn vào đánh giá nguy cơ tim mạch.
Hoặc tại Việt Nam, ung thư tuyến giáp và ung thư vòm họng nằm trong top 10 ung thư phổ biến. Với khí hậu nóng ẩm, ô nhiễm không khí cao và đặc điểm dịch tễ riêng, gói tầm soát Nura tại Việt Nam được điều chỉnh để phù hợp hơn, bổ sung khám - nội soi tai mũi họng và siêu âm tuyến giáp. Điển hình trường hợp nữ 57 tuổi, tiền sử khỏe mạnh, chỉ có biểu hiện ù tai nhẹ. Khi tầm soát sức khỏe, nội soi tai mũi họng ghi nhận tai trái ứ dịch. Niêm mạc vòm họng trái có khối bất thường lan rộng từ hố Rosenmuller. Kết quả sinh thiết sau đó xác định ung thư vòm họng.
"Trường hợp này cho thấy giá trị của việc thiết kế danh mục tầm soát dựa trên đặc điểm bệnh học địa phương. Nếu chỉ thực hiện các hạng mục kiểm tra tổng quát mà không có nội soi tai mũi họng, những dấu hiệu kín đáo ở vùng vòm họng có thể bị bỏ qua trong giai đoạn đầu", bác sĩ Đạt nói.
Nội soi tai mũi họng phát hiện khối bất thường ở vùng vòm họng. Ảnh: Nura Việt Nam
AI hỗ trợ tầm soát theo dữ liệu địa phương
Theo chuyên gia, trong quá trình tầm soát sức khỏe cho người dân địa phương, AI đóng vai trò trợ thủ của bác sĩ, giúp tăng năng lực phát hiện sớm. Cụ thể trong tầm soát ung thư vú, chụp X-quang tuyến vú hoặc phương pháp có giá trị trong phát hiện vi vôi hóa, tổn thương cấu trúc và các bất thường nhỏ trên mô tuyến vú. Khi kết hợp AI, hệ thống có thể hỗ trợ khoanh vùng nghi ngờ, phân tích đặc điểm tổn thương và nhắc bác sĩ chú ý đến những dấu hiệu nhỏ.
Như ở phụ nữ châu Á nói chung và phụ nữ Việt Nam nói riêng, mô vú dày khá thường gặp. Mô vú dày có thể khiến việc đọc phim nhũ ảnh khó hơn, do tổn thương dễ bị che lấp bởi mô tuyến. Vì vậy, siêu âm tuyến vú được thực hiện song song với chụp nhũ ảnh trong một số trường hợp, giúp bác sĩ có thêm dữ liệu đánh giá.
Một ca bệnh tiêu biểu khác cũng từng được Nura Việt Nam tầm soát sức khỏe, là khách hàng nữ 48 tuổi không có triệu chứng, nhưng có mô vú dày. Chị được thực hiện đồng thời siêu âm và chụp nhũ ảnh. Kết quả ghi nhận một nốt bất thường khoảng 7 mm. Hệ thống AI hỗ trợ khoanh vùng tổn thương, phân tích đặc điểm bờ, cấu trúc và mật độ mô. Dựa trên hình ảnh và đánh giá lâm sàng, bác sĩ chỉ định các bước kiểm tra chuyên sâu tiếp theo.
AI không đưa ra kết luận cuối cùng. Công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ đọc ảnh, gợi ý bất thường và chuẩn hóa một phần quy trình phân tích. Bác sĩ vẫn là người đối chiếu với triệu chứng, tiền sử, yếu tố nguy cơ và kết quả khám thực tế để đưa ra hướng xử trí phù hợp.
Phim chụp siêu âm và Mammography có AI ở tuyến vú, là phương pháp để nhận diện chính xác nguy cơ. Ảnh: Nura Việt Nam
Nâng giá trị tầm soát sớm
Theo bác sĩ Đạt, danh mục tầm soát của Nura Việt Nam chú ý đến các bệnh lý diễn tiến âm thầm như ung thư, tim mạch, nguy cơ đột quỵ và các bệnh lối sống. Nhiều bệnh không gây triệu chứng rõ trong giai đoạn đầu. Người bệnh có thể chỉ mệt mỏi, đau nhẹ, ù tai, ho kéo dài hoặc không có biểu hiện nào đáng chú ý.
Ở nhóm tim mạch và nguy cơ đột quỵ, các chỉ số hình ảnh cũng có thể hỗ trợ bác sĩ nhận diện người cần thăm khám chuyên sâu. Ví dụ, tình trạng vôi hóa động mạch vành hoặc một số bất thường trên hình ảnh có thể gợi ý nguy cơ bệnh lý mạch máu. Những dữ liệu này không thay thế chẩn đoán chuyên khoa, nhưng giúp bác sĩ có thêm cơ sở phân tầng nguy cơ.
Cách tiếp cận này giúp tầm soát không chỉ trả lời câu hỏi "có bệnh hay chưa". Quan trọng hơn, bác sĩ có thể xem xét người được khám có dấu hiệu nguy cơ nào cần theo dõi, cần kiểm tra thêm hay cần thay đổi lối sống sớm.
Bên cạnh đó, đơn vị thường xuyên kiểm tra lại các đánh giá của AI, đối chiếu với thực tế lâm sàng và đưa ra kết luận cuối cùng. Cách vận hành này giúp công nghệ không tách rời khỏi bối cảnh người bệnh. Đồng thời, phản hồi từ bác sĩ cũng giúp quy trình tầm soát phù hợp hơn với đặc điểm sức khỏe của người Việt.
"Gói tầm soát sức khỏe kết hợp AI, dữ liệu toàn cầu và bác sĩ bản địa có thể giúp nâng giá trị phát hiện sớm. Với các bệnh lý nguy hiểm như ung thư, tim mạch, đột quỵ, phát hiện nguy cơ ở giai đoạn chưa có triệu chứng rõ ràng giúp người dân có thêm thời gian thăm khám chuyên sâu, theo dõi và can thiệp phù hợp", bác sĩ Đạt đánh giá.
Văn Hà
