Vì sao vàng, sổ tiết kiệm của cán bộ đi B khó tìm người nhận?

Hồ sơ, tài sản cán bộ đi B gửi lại được Trung tâm Lưu trữ quốc gia III bảo quản và tìm chủ nhân để trao trả, song gặp khó do nhiều người qua đời, chuyển nơi sinh sống.

72.000 bộ hồ sơ, giấy tờ cùng những cuốn sổ, thẻ tiết kiệm, nhẫn, dây chuyền vàng được cán bộ đi B gửi lại miền Bắc đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, số 34 Phan Kế Bính, Hà Nội. Cán bộ dân sự đi B giai đoạn 1959 -1975 là đảng viên, thầy cô giáo, y bác sĩ, văn nghệ sĩ vào miền Nam làm nhiệm vụ. Ngoài hồ sơ, nhiều người đã gửi lại tài sản ở miền Bắc.

Một phần hiện vật đã được giữ gìn hơn nửa thế kỷ vẫn chưa có người đến nhận lại. Trong số này có hàng loạt sổ, thẻ tiết kiệm kỳ hạn 3 tháng, 6 tháng, không kỳ hạn với số tiền gửi 50 đồng, 65 đồng. Sổ được thiết lập chủ yếu những năm 1960- 1970, hưởng ứng lời kêu gọi của nhà nước để góp phần bồi dưỡng sức dân, chống Mỹ cứu nước.

Riêng nhẫn, dây chuyền vàng, đến nay Trung tâm vẫn đang tìm kiếm thông tin ba cán bộ đi B để trả lại. Trong số này, ông Lê Tài (Trung Liên) quê ở Quảng Ngãi và hai ông Nguyễn Văn Kim (Tống), Nguyễn Đông (Nguyễn Hữu Phán) quê Quảng Nam cũ. Cả ba ở miền Nam tập kết ra Bắc rồi trở lại mặt trận B làm nhiệm vụ.

Sổ, thẻ tiết kiệm của cán bộ đi B được bảo quản tại Trung tâm lưu trữ quốc gia III. Ảnh: Giang Huy

Lý giải việc khó hoàn trả hồ sơ cho người đi B, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III cho biết trong 72.000 bộ hồ sơ lưu trữ chỉ hơn 55.700 bộ có tên tuổi, địa chỉ, số còn lại vẫn đang xác minh. Từ năm 2010 đến 2017, cơ quan này đã sao chụp, chứng thực những hồ sơ xác định được địa chỉ và gửi về từng địa phương phục vụ tra cứu, trao trả cho người đi B và gia đình. Danh mục hồ sơ được Trung tâm đưa lên website để tra cứu và tổ chức nhiều đợt trao trả cho gia đình, địa phương.

Với hiện vật giá trị, nhiều năm qua Trung tâm đã gửi thông tin về các tỉnh thành để kết nối hỗ trợ tìm kiếm, nhưng kết quả vẫn hạn chế. Bởi gia đình cán bộ đi B đã chuyển nơi khác sinh sống. Họ thậm chí không biết hồ sơ, lý lịch, kỷ vật của mình vẫn đang được gìn giữ.

Lý do quan trọng khác, theo ông Quách Đình Sơn, người lên đường vào miền Nam năm 1972 khi vừa tốt nghiệp Đại học Dược Hà Nội, hành trình đi B được giữ bí mật tuyệt đối, kể cả với gia đình. Người đi lặng lẽ rời nơi công tác, tập kết tại một địa điểm rồi lên đường. Giấy tờ, sơ yếu lí lịch của ông được nhà trường gửi về Ủy ban Thống nhất Trung ương, chờ ngày về nhận lại. Tiền lương thời điểm đó được hơn 60 đồng cũng được Nhà nước gửi về cho gia đình. Bản thân người đi không có một giấy tờ gì ngoài chiếc balo quân tư trang.

Sau ngày thống nhất, ông Sơn trở lại miền Bắc sinh sống và tiếp tục làm việc. Thông qua người bạn làm công tác lưu trữ, ông mới biết hồ sơ đi B của mình vẫn đang được giữ gìn tại Hà Nội. Năm 2016, ông nhận lại giấy tờ, kỷ vật thời trẻ thông qua địa phương ở Thái Bình (cũ).

"Bản thân người đi B có thể không biết giấy tờ sau ngày lên đường được gửi về đâu và không nghĩ sau hàng chục năm vẫn đang được lưu giữ", ông chia sẻ.

Vàng của cán bộ đi B trưng bày tại triển lãm Thanh xuân gửi lại do Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước tổ chức hôm 17/7, hiện được Trung tâm Lưu trữ quốc gia III bảo quản. Ảnh: Giang Huy

Việc tìm kiếm, trả lại hồ sơ, kỷ vật mất nhiều thời gian do sau hơn nửa thế kỷ, nhiều cán bộ đã qua đời, chuyển nơi sinh sống; các cơ quan đã thay đổi. Đơn cử trường hợp của ông Lê Đình Khương, quê ở Bình Định, là cán bộ tập kết ra Bắc rồi trở lại miền Nam công tác.

Trước ngày đi B, ông Lê Đình Khương từng công tác tại Xí nghiệp đánh cá Hạ Long và được cơ quan cử đi học trường Trung cấp kỹ thuật Thủy sản Hải Phòng. Tháng 8/1964 khi gần tốt nghiệp, ông nhận lệnh chi viện cho mặt trận phía Nam. Ngày lên đường, ông gửi lại tất cả giấy tờ tùy thân, thẻ học sinh, y bạ, túi đồ nghề, và một chiếc nhẫn vàng tại trạm tuyển quân.

Bà Cao Thị Phòng, vợ ông Khương, chia sẻ chồng bà lúc sinh thời thường nhắc về chiếc nhẫn vàng gửi lại trạm giao nhận quân nhưng không nhớ rõ ở đâu, ai giữ và rất mong nhận lại. Ông qua đời năm 2011 khi mong mỏi vẫn chưa thành.

Năm 2022, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III cử đoàn công tác về địa phương xác minh hồ sơ đi B. Ban đầu, hồ sơ gửi về Bình Định không có thông tin do ông không còn lưu trú tại đây. Nhờ thông tin từ người cháu họ, đoàn công tác tìm ra địa chỉ gia đình ông ở Hải Phòng. Khi cùng các con lên Hà Nội nhận lại kỷ vật của chồng, bà Phòng xúc động khi chiếc nhẫn vàng một chỉ sau gần 60 năm vẫn sáng bóng.

Tỉnh Quảng Ninh thống kê có 149 hồ sơ cán bộ đi B và đã trao trả lại cho 91 người, còn 58 bộ vẫn chưa có người đến nhận. Ông Vũ Huy Đồng, Trưởng phòng Hành chính, Bảo quản và Khai thác thuộc Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Quảng Ninh, cho biết phần lớn cán bộ đi B đã lớn tuổi, khó theo dõi thông tin trên báo đài. Nhiều người trong số này đã chuyển nơi sinh sống, con cháu không nắm được quá trình công tác của ông bà nên việc kết nối để trả lại rất khó khăn.

Ông Đồng mong muốn các cơ quan, đơn vị quan tâm và cung cấp thông tin khi có đầu mối hoặc biết về cán bộ đi B, thân nhân có tên trong danh sách để phục vụ xác minh, trao trả hồ sơ, kỷ vật về cho chính chủ hoặc gia đình.

Hồng Chiêu - Lê Tân