Viêm màng não do phế cầu có thể tiến triển rất nhanh trong vài giờ sau khi sốt, ho hoặc viêm đường hô hấp, để lại di chứng.
BS.CKI Lê Thị Trúc Phương, Chuyên viên Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC, cho biết như trên, trong bối cảnh Bệnh viện Nhi đồng 1 và Bệnh viện Nhi đồng 2 ghi nhận phế cầu khuẩn là nguyên nhân của 86,1% trường hợp viêm màng não do vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi giai đoạn 2012-2021. Ngoài ra, dữ liệu công bố năm 2025 từ Bệnh viện Nhi Trung ương cũng cho thấy cứ khoảng 11 trẻ mắc bệnh phế cầu xâm lấn nhập viện thì có một trẻ tử vong.
Trẻ mắc bệnh nặng do phế cầu điều trị tại Bệnh viện Nhi đồng Thành phố, TP HCM. Ảnh: Bệnh viện cung cấp
Phế cầu khuẩn là vi khuẩn hình cầu, thường đi thành cặp, sống ở vùng mũi - họng của người khỏe mạnh, không gây biểu hiện rõ ràng. Vi khuẩn này có thể gây viêm tai giữa, viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não... Trong đó, viêm màng não do phế cầu được đặc biệt cảnh báo do để lại di chứng vĩnh viễn dù được điều trị khỏi bệnh. Điển hình là các di chứng thần kinh lâu dài như giảm hoặc mất thính lực, động kinh, liệt, tổn thương não, chậm phát triển trí tuệ hoặc rối loạn vận động.
Giải thích cơ chế gây bệnh, bác sĩ Phương cho biết phế cầu khuẩn thường nhân cơ hội gây bệnh khi hàng rào miễn dịch của cơ thể yếu đi do mắc bệnh hô hấp, suy giảm đề kháng, hoặc có bệnh nền. Theo đường máu, vi khuẩn có thể di chuyển đến màng não, xâm nhập và gây viêm, phù nề, tăng áp lực nội sọ. Người bệnh trở nặng rất nhanh trong vài giờ, biểu hiện li bì, thở bất thường, co giật, rối loạn tri giác, hôn mê và phải cấp cứu.
Ở trẻ em, viêm màng não có thể biểu hiện bằng đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng cổ, sợ ánh sáng, lú lẫn hoặc co giật. Với trẻ nhỏ tuổi hơn, dấu hiệu thường kín đáo hơn như quấy khóc kéo dài, bỏ bú, ngủ li bì, sốt cao, nôn, tiêu chảy, thóp phồng hoặc khó đánh thức. Những biểu hiện này dễ bị nhầm với rối loạn tiêu hóa, cảm cúm hoặc sốt siêu vi trong giai đoạn đầu.
"Vì vậy, viêm màng não do phế cầu luôn cần nhận biết và xử trí sớm", bác sĩ Phương nói.
Trẻ nhỏ tiêm vaccine phế cầu tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC. Ảnh: Hoàng Dương
Để kịp thời phát hiện bệnh, trẻ em cần được khám sớm nếu sốt cao không giảm, thở nhanh, thở mệt, bỏ bú, li bì, khó đánh thức, nôn nhiều, đau đầu dữ dội, co giật, cứng cổ hoặc có biểu hiện rối loạn ý thức. Với trẻ nhỏ, thay đổi hành vi như quấy khóc bất thường, ngủ nhiều hơn mọi ngày hoặc phản ứng kém cũng cần được theo dõi sát.
Viêm màng não do phế cầu vẫn gặp ở người lớn, nhưng ít hơn trẻ nhỏ. Các triệu chứng thường khởi phát rất nhanh, trong vài giờ đến 1-2 ngày, gồm: sốt cao, đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng gáy, nhạy sáng, mệt lả... Nếu người lớn bị sốt kèm một trong các dấu hiệu trên, cần khám ngay.
Để giảm nguy cơ bệnh do phế cầu, bác sĩ khuyến cáo gia đình duy trì vệ sinh tay, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, hạn chế dùng chung ly, thìa, khăn mặt, vệ sinh đồ chơi và giữ không gian sống thông thoáng. Trẻ đang sốt, ho nhiều hoặc mệt nên hạn chế đến nơi đông người để giảm nguy cơ lây lan.
Vi khuẩn phế cầu có hơn 100 type huyết thanh gây bệnh. Nhiều type có khả năng xâm lấn, gây tổn thương, đã được đưa vào thành phần vaccine, như phế cầu 13, phế cầu 15 và phế cầu 20. Vaccine tiêm cho trẻ từ 6 tuần tuổi đến người lớn và giúp phòng các bệnh do phế cầu như viêm màng não, viêm phổi, viêm tai giữa, viêm xoang và nhiễm khuẩn huyết. Tùy độ tuổi, bệnh nền và lịch sử tiêm chủng, bác sĩ sẽ tư vấn loại vaccine và lịch tiêm phù hợp. Bên cạnh đó, vaccine phế cầu 23 được sử dụng cho nhóm từ 2 tuổi và người lớn.
Các nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam cho thấy việc sử dụng vaccine phế cầu góp phần giảm đáng kể gánh nặng bệnh tật, hạn chế sự lưu hành phế cầu, qua đó nâng hiệu quả bảo vệ cộng đồng, đặc biệt trẻ em, người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch.
Theo bác sĩ Phương, vaccine không thay thế các biện pháp vệ sinh và chăm sóc hô hấp hàng ngày, nhưng là một lớp dự phòng chủ động, giúp giảm nguy cơ mắc bệnh nặng và hạn chế lây lan trong cộng đồng.
Bình An
