Đà NẵngQuanh năm gánh củi, vác hàng thuê, vợ chồng ông Phan Lồng ở xã Quế Cường, huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam (cũ) rèn 8 người con thành tài, với 6 thạc sĩ, 2 tiến sĩ.
Đầu tháng 7, chị Phan Kiều Trinh, 40 tuổi, người con thứ tư của gia đình ông Phan Lồng, 87 tuổi, và bà Nguyễn Thị Hoa, 74 tuổi, hoàn thành 25 chương tự truyện ghi lại hành trình vượt khó của gia đình. "Tôi viết để con cháu hiểu về một thời cơ hàn, giúp chúng noi gương tiếp bước", chị Trinh nói.
Ông Lồng kết hôn với bà Hoa năm 1977, sinh 8 người con, gồm ba trai, 5 gái. Gia đình ông thời bấy giờ được coi là nghèo nhất xóm. Để nuôi đàn con, ông làm đủ nghề, từ bán thuốc Tây dạo, lên rừng chặt củi. Bà Hoa ở nhà quanh năm trồng rau, gánh củi ra chợ bán.
Chị Trinh kể, tuổi thơ của 8 anh em ám ảnh với cái đói, bữa ăn thường chỉ có sắn lùn già cứng như củi, luộc lên phải dùng gậy đập mới tách được để chia nhau. Cơm trắng là món ăn hiếm hoi.
Cơm không đủ ăn nhưng ông Lồng không cho đứa con nào nghỉ học. "Các con nhất định phải học. Chỉ có học mới thay đổi được cuộc đời", người cha nhắc đi nhắc lại câu nói ấy suốt mấy chục năm. Thấy nhà nghèo, nhiều người trong xóm khuyên ông bà cho con nghỉ học, ở nhà đi làm đỡ đần cha mẹ nhưng ông đều gạt đi.
Các con ông Lồng chụp ảnh kỷ niệm trước căn nhà cũ nơi cha mẹ từng nuôi lớn, năm 2010. Ảnh: Gia đình cung cấp
Để dạy đàn con vào nếp không dễ. Mỗi tối sau bữa cơm, ông Lồng bắt các con ngồi vào bàn học. Người cha ngồi bên ngoài canh, hễ nghe tiếng xì xầm ông chỉ cần hắng giọng, không gian lập tức im lặng. Buổi sáng, đúng 4h lũ trẻ phải dậy khi nghe cha gọi. Ông lập quy định: mỗi tuần chỉ được sang nhà hàng xóm xem nhờ tivi một lần vào tối thứ 7; đi đâu phải xin phép; trong bữa ăn không nói chuyện và không để ruồi đậu vào thức ăn.
Khi các con lớn dần, ông giao nhiệm vụ đứa lớn kèm cặp em nhỏ. Dịp hè hay Tết, đứa lớn kiểm tra kiến thức đứa nhỏ. Môn nào em yếu, anh chị lại phụ đạo. Ai phạm lỗi đều bị ông Lồng phạt roi. Bà Hoa chọn cách im lặng để đồng nhất cách dạy, không để con ỷ lại.
"Cơm có thể thiếu nhưng mỗi khi gom góp được ít tiền, bố lại mua Magie, B6, dầu cá cho các con uống 'để đầu óc sáng hơn'. Đến giờ tôi vẫn không thể quên được hình ảnh những chiều mưa bão, bố cầm áo mưa cũ đi bộ 2 km đón con đi học về", chị Trinh kể.
Khi các con lớn, chi phí học tập đè nặng. Tuổi 60, ông Lồng vẫn vào vùng núi Phước Sơn gánh hàng thuê cho bãi vàng. Khi đôi chân không chịu nổi những cung đường dốc, ông xin xác nhận hộ nghèo để con được miễn giảm học phí.
PG TS Phan Văn Ca trò chuyện với cha mẹ khi về nhà, năm 2023. Ảnh: Gia đình cung cấp
Sự hy sinh của cha mẹ trở thành động lực cho 8 đứa con. Người anh cả Phan Học trở thành điểm tựa cho cả gia đình. Đến tận sau này, các em của anh vẫn thường nghe thầy cô kể lại câu chuyện anh nhiều lần dậy sớm đạp xe đi bán củi, đến lớp muộn không dám xin vào, cứ lén đứng ngoài cửa lớp để học bài.
Thầy Nguyễn Văn Năm, giáo viên trường THCS Quế Cường, kể từng nhiều lần đứng ra bảo lãnh cho gia đình nợ học phí để những đứa con của ông Lồng không bị đứt đoạn việc học. "Một bộ đồ, tập sách hay chiếc xe đạp cũ mấy anh em thay nhau dùng, nhưng ai cũng chăm học", ông Năm kể. Giấy khen của 8 anh em dán kín căn nhà thủng ngói.
Năm 1996, anh cả Phan Học đỗ ĐH Bách khoa Đà Nẵng, mở đường cho 7 người em vào đại học, trong đó 5 người học ĐH Bách Khoa TP HCM. "Có lần giảng viên nhận nhầm đứa này với đứa kia, bảo sao bé sinh viên này 'đúp hoài' không tốt nghiệp", chị Trinh kể.
Vừa đến giảng đường, các con ông Lồng vừa dạy thêm, bán hàng nông sản, thực phẩm quê nhà trên các diễn đàn mạng xã hội, đỡ gánh nặng cho cha mẹ. Ở nhà, vợ chồng già đi khắp nơi gom hàng gửi vào TP HCM cho con bán kiếm tiền học, sinh hoạt phí.
Đến nay, các con cháu của ông Lồng, bà Hoa có 9 bằng cử nhân, 6 bằng thạc sĩ, hai tiến sĩ, một người được phong hàm phó giáo sư. Người con cả Phan Học làm luận án tiến sĩ ngành điện tử - viễn thông ở Thụy Điển và nghiên cứu sau tiến sĩ tại Anh. Người con thứ hai Phan Văn Ca lấy bằng tiến sĩ tại Hàn Quốc, hiện là phó giáo sư. Con út Phan Thị Bích Thao tốt nghiệp hai ngành thạc sĩ tại Pháp.
Hiện tại, các con ông Lồng đều có cuộc sống ổn định, có người là giảng viên, chuyên gia, kỹ sư IT. Nhiều năm liền, gia đình được huyện Quế Sơn và UBND tỉnh Quảng Nam tặng danh hiệu "vượt khó nuôi dạy con thành tài".
Đại gia đình ông Lồng và bà Hoa bên các con, cháu, trong dịp cưới chị Phan Kiều Trinh, năm 2025. Ảnh: Gia đình cung cấp
Khi cái nghèo lùi xa, ông Lồng mắc bệnh Alzheimer, không còn nhớ tên các con. Hiện tại, các con đón ông bà về phường An Khê, quận Thanh Khê, Đà Nẵng để phụng dưỡng. Căn nhà tạm bợ năm xưa ở quê giờ đã được xây mới kiên cố.
Tiếc nuối nhất của các con ông Lồng là cha không còn minh mẫn, nhưng bài học của ông khắc sâu trong họ. "Bây giờ, chúng tôi vẫn tiếp tục học hàng ngày, qua công việc, sách vở và những người xung quanh. Học tập giúp chúng tôi mở rộng tầm nhìn và trân trọng hơn sự hi sinh của cha mẹ", tiến sĩ Phan Học, nói.
Khoảnh khắc bình yên của vợ chồng ông Lồng ở tuổi già. Video: Phan Kiều Trinh
Phạm Nga
