Nguồn hình ảnh, Getty/BBC
Được đăng 12 phút trước
Thời gian đọc: 10 phút
Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel mới đây đã công bố kế hoạch cải cách kinh tế, trong đó có việc thúc đẩy doanh nghiệp tư nhân và củng cố nền kinh tế nhằm vượt qua cuộc khủng hoảng trầm trọng, trong bối cảnh Mỹ gia tăng cấm vận và trừng phạt.
Cụ thể, ông Díaz-Canel cho biết đảo quốc này sẽ cho phép khu vực tư nhân tham gia nhiều hơn, thay thế một phần nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung vốn chịu sự kiểm soát chặt chẽ của nhà nước.
Tờ Granma, cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Cuba, ngày 12/6 dẫn lời ông Díaz-Canel, bí thư thứ nhất của đảng này, cho biết "chính sách can thiệp, thù địch của Mỹ đang gây ra những tác động tiêu cực đến đời sống thường nhật của người dân Cuba… Để vượt qua những khó khăn này, Cuba đã đề ra các biện pháp cải cách kinh tế, xã hội mới."
Chính phủ Mỹ đã gia tăng áp lực kinh tế lên hòn đảo vùng Caribe trong những tháng gần đây thông qua một loạt biện pháp trừng phạt. Tổng thống Donald Trump được cho là đang có kế hoạch thay thế đội ngũ lãnh đạo hiện nay của Cuba, đứng đầu là Chủ tịch Díaz-Canel.
"Mỹ không thể chấp nhận được thực tế rằng, ở thời điểm này, sau tất cả sức ép tối đa mà họ đã áp đặt, Cách mạng vẫn tồn tại và đất nước vẫn tiếp tục vận hành."
"Đây là thời điểm cần thiết phải thay đổi," nhà lãnh đạo Cuba nói.
Không rõ thời điểm ông phát biểu với các phóng viên thuộc nhóm báo chí của Văn phòng Chủ tịch Cuba là khi nào, nhưng những phát ngôn này đã được các cơ quan báo chí của Cuba đưa tin vào sáng 12/6 (giờ địa phương).
Cải cách những gì?
Một loạt biện pháp mà ông Díaz-Canel đưa ra bao gồm việc mở rộng quyền tự chủ cho địa phương và doanh nghiệp, thu hút đầu tư, đồng thời tăng cường sự tham gia của cộng đồng người Cuba ở nước ngoài vào nền kinh tế quốc gia.
Một số thay đổi được đề cập bao gồm:
- Cắt giảm quy mô bộ máy chính phủ và các tổ chức chính trị. Theo nhà lãnh đạo Cuba, phần ngân sách tiết kiệm được sẽ được sử dụng cho các chương trình xã hội và cải cách tiền lương cho người lao động trong khu vực nhà nước.
- Trao thêm quyền tự chủ cho doanh nghiệp nhà nước để họ có thể "hoạt động mà không cần trung gian hay sự can thiệp vào công tác quản lý". Ông Díaz-Canel cho biết các doanh nghiệp nhà nước cần có quyền tự quyết về cơ cấu tiền lương, sử dụng lợi nhuận và thực hiện các hoạt động xuất nhập khẩu. Bên cạnh đó, Havana sẽ điều chỉnh chính sách tài khóa để chính phủ không tiếp tục giải cứu các doanh nghiệp nhà nước hoạt động kém hiệu quả. Hòn đảo này cũng sẽ tự do hóa ngoại thương và xóa bỏ yêu cầu phải thông qua các công ty nhập khẩu nhà nước làm trung gian.
- Mở rộng các lĩnh vực được phép hoạt động đối với khu vực tư nhân. Cho phép người Cuba sinh sống trong nước và hải ngoại đầu tư và tham gia vào nền kinh tế "trên cơ sở bình đẳng với đầu tư trực tiếp nước ngoài, doanh nghiệp nhà nước và các hợp tác xã".
- Trao thêm quyền tự chủ cho chính quyền địa phương, cho phép họ phê duyệt các dự án đầu tư.
- Mở cửa ngành du lịch cho các chủ thể kinh tế "phi truyền thống", phát tín hiệu rằng chính phủ có thể cho phép các doanh nghiệp tư nhân Cuba tham gia vào lĩnh vực kinh tế quan trọng này.
- Xây dựng một khuôn khổ pháp lý mới mang tính ổn định, bảo đảm an toàn pháp lý lâu dài cho doanh nghiệp và khuyến khích đầu tư. Ông Díaz-Canel cho biết Chính phủ Cuba cũng sẽ đơn giản hóa thủ tục phê duyệt đầu tư.
- Trao thêm thẩm quyền trong việc cấp đất nông nghiệp và cho phép nông dân tiếp cận vật tư cũng như nguồn ngoại tệ.
- Tìm kiếm các nhà đầu tư nước ngoài để mở rộng sử dụng năng lượng tái tạo.
- Bãi bỏ các hạn chế đối với việc nhập khẩu xe điện có thể sạc bằng năng lượng mặt trời.
- Mở cửa lĩnh vực thu gom rác thải cho đầu tư nước ngoài.
Theo ông Díaz-Canel, đây mới là những định hướng ban đầu và Cuba sẽ công bố thêm chi tiết về lộ trình triển khai trong thời gian tới.
Kế hoạch này sẽ cần được Quốc hội Cuba phê chuẩn vào tháng Bảy.
Tuy nhiên, đài CBS News hôm 12/6 dẫn lời một số nhà phân tích cho rằng các cải cách này đã quá muộn để giải quyết những vấn đề mang tính cấu trúc đang đè nặng lên nền kinh tế Cuba.
Giáo sư Richard Tapia, chuyên gia về khoa học chính trị và quan hệ quốc tế tại Miami Dade College, nhận định trên CBS News rằng các cải cách của Cuba là "quá ít và quá muộn".
Theo chuyên gia này, Havana có thể đang chờ đợi cho đến khi chính quyền hiện tại của Mỹ kết thúc nhiệm kỳ.
"Họ sẵn sàng chơi trò câu giờ với chính quyền Trump, và tôi tin rằng [Ngoại trưởng Mỹ] Marco Rubio cùng chính quyền Trump không muốn tham gia vào trò chơi này," ông Tapia nói.
Vị giáo sư khoa học chính trị cho rằng chính sách hiện tại của Mỹ dường như tập trung vào việc khuyến khích những thay đổi chính trị sâu rộng hơn tại Cuba.
Bình luận với BBC News Tiếng Việt hồi tháng 3/2026, ông Sebastian A. Arcos, Giám đốc lâm thời Viện Nghiên cứu Cuba, Trường Nghiên cứu Quốc tế và Công chúng Steven J. Green School, Đại học Quốc tế Florida (FIU), Mỹ, nói: "Họ đã bỏ lỡ cơ hội để thực hiện các cải cách mang tính nền tảng như vậy trong giai đoạn của chính sách đối thoại thời Obama, và giờ thì đã quá trễ. Hoa Kỳ sẽ không chấp nhận một sự chuyển đổi như vậy và sẽ tiếp tục thúc đẩy sự thay đổi chế độ."
Mô hình của Việt Nam
Trong năm quốc gia do các đảng kiểu cộng sản lãnh đạo và tuyên bố đi theo con đường xã hội chủ nghĩa, gồm Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Cuba và Triều Tiên, thì Trung Quốc được xem là trường hợp thành công nhất về kinh tế, hiện là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.
Việt Nam từ sau Đổi mới, áp dụng mô hình "kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa", đã duy trì tăng trưởng cao trong nhiều năm, thu hút đầu tư nước ngoài mạnh và giảm đáng kể tỷ lệ nghèo đói.
Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình kinh tế trong đó các quy luật của thị trường được sử dụng để phân bổ nguồn lực và thúc đẩy tăng trưởng, trong khi nhà nước vẫn giữ vai trò chủ đạo trong những lĩnh vực được coi là chiến lược và định hướng phát triển xã hội.
Khái niệm này được Việt Nam sử dụng từ thời kỳ Đổi mới và có những điểm tương đồng với quá trình cải cách kinh tế của Trung Quốc từ cuối thập niên 1970.
Trong mô hình này, khu vực tư nhân, đầu tư nước ngoài và cơ chế thị trường được thừa nhận là động lực tăng trưởng, nhưng nhà nước vẫn duy trì vai trò quan trọng trong hoạch định chính sách và sở hữu một số ngành kinh tế chủ chốt.
Những người ủng hộ cho rằng mô hình này giúp kết hợp tăng trưởng kinh tế với các mục tiêu xã hội và duy trì sự ổn định chính trị.
Trong khi đó, các nhà phê bình cho rằng khái niệm này còn thiếu một định nghĩa rõ ràng và trên thực tế thường dẫn tới sự đan xen giữa cơ chế thị trường với sự can thiệp mạnh của nhà nước, tạo ra bất bình đẳng giữa các thành phần kinh tế.
Theo ông Fforde, người đang viết cuốn sách The Vietnamese Economic Miracle (tạm dịch: Phép màu kinh tế Việt Nam), thành công về kinh tế của Trung Quốc là nhờ việc xây dựng chế độ kế hoạch hóa tập trung trước, điều mà Việt Nam không làm.
Chuyên gia này cũng cho rằng Trung Quốc dù thành công về mặt kinh tế nhưng việc áp đặt dân và không có tự do internet không phải là dấu hiệu của một chế độ mạnh, mà là một chế độ yếu và sẽ làm cho Mỹ và EU "không ưa".
"Việt Nam thì khôn khéo hơn, là bạn của mọi phía. Cho nên Trung Quốc trong cái thành công có cái thất bại, còn Việt Nam không nói là thành công, nhưng như thế là linh hoạt," ông đánh giá.
'Tình bạn chân thành của Việt Nam'
Việt Nam có một mối quan hệ hữu nghị đặc biệt với Cuba, phát triển trên nền đồng minh cộng sản và lập trường chống Mỹ của lãnh tụ Fidel Castro thời Chiến tranh Việt Nam.
Mối quan hệ ấy tiếp tục được duy trì, kể cả sau khi Việt Nam đa phương hóa quan hệ ngoại giao, làm lành với Mỹ.
Trong bối cảnh Cuba đối mặt với cuộc khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng nhất trong nhiều thập niên và tiếp tục chịu các biện pháp trừng phạt từ Washington, Hà Nội đã hỗ trợ bằng các khoản viện trợ, đầu tư vào nông nghiệp và kêu gọi ủng hộ trên trường quốc tế.
Trong những năm gần đây, Việt Nam đã nhiều lần gửi cho Cuba gạo và tiền quyên góp từ nhân dân Việt Nam.
Cuối tháng Năm, Văn phòng Chủ tịch Cuba đăng một bài viết với nhan đề Tại Cuba, lúa gạo nảy mầm từ tình bạn chân thành, thông báo rằng nhờ mô hình hợp tác mới với công ty Agri-VMA của Việt Nam, năng suất đạt 9 tấn/ha, một con số "chưa từng thấy" ở đảo quốc này trong nhiều năm.
Trước đó, vào tháng 10/2024, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho biết sẽ gửi những đoàn nông nghiệp sang nghiên cứu để giúp đỡ Cuba, nhưng đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thay đổi cách thức quản lý theo hướng "phải có phải kinh tế tư nhân" thì mới có thể khuyến khích được người lao động.
Những phát biểu của ông Tô Lâm được đưa ra sau chuyến thăm cấp nhà nước tới đảo quốc này vào tháng 9/2024.
Cũng vào thời điểm đó, ông Tô Lâm gợi ý rằng Việt Nam sẽ giúp Cuba "một nhà máy điện, điện mặt trời" nhằm giải quyết vấn đề mà ông gọi là "đất nước mà tối um cả như thế thì khó khăn lắm".
Dự án nhà máy điện mặt trời mà Việt Nam hứa giúp Cuba đã được khởi công vào đầu tháng 12/2025 nhân dịp hai quốc gia kỷ niệm 65 năm ngày thiết lập quan hệ ngoại giao.
Tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc năm 2025, Chủ tịch nước Lương Cường đã kêu gọi Washington dỡ bỏ cấm vận và đưa Cuba ra khỏi danh sách các quốc gia tài trợ khủng bố.
Gần đây, tại một cuộc họp ở trụ sở Liên Hợp Quốc hôm 27/5, Đại sứ Đỗ Hùng Việt cho biết Việt Nam "phản đối mọi hành động đe dọa hoặc sử dụng vũ lực đối với Cuba".
Trưởng Phái đoàn Thường trực Việt Nam tại Liên Hợp Quốc cũng nói rằng "đối thoại và ngoại giao là con đường đúng đắn, bền vững duy nhất để xử lý khác biệt, tránh làm gia tăng căng thẳng và bất ổn đối với hòa bình, an ninh khu vực và quốc tế".
