Gần 60 năm sau trận đánh Biệt khu 24, đại tá Trần Thanh Hòa vẫn lần theo từng manh mối, hy vọng tìm thấy những đồng đội hy sinh chưa được đưa về.
Một ngày trước khi cơ quan chức năng Quảng Ngãi khai quật khu vực nghi có mộ tập thể 70-90 chiến sĩ hy sinh trong trận đánh Biệt khu 24, đại tá Trần Thanh Hòa trở lại Nghĩa trang Kon Tum thắp hương cho đồng đội.
Ông Hòa, 79 tuổi, nguyên Tiểu đội trưởng Đội trinh sát Trung đoàn 24A, Mặt trận Tây Nguyên, là một trong những người trực tiếp tham gia trận đánh ở Kon Tum trong Tết Mậu Thân 1968.
"Hy vọng cuộc khai quật lần này sẽ giúp những đồng đội còn nằm lại dưới lòng đất Kon Tum được tìm thấy. Tôi chỉ mong anh em được trở về", ông Hòa nói.
Đại tá Trần Thanh Hòa trong Nghĩa trang liệt sĩ Kon Tum, trên đường Trường Chinh, nơi diễn ra cuộc tìm kiếm khu vực nghi có mộ tập thể 70-90 liệt sĩ. Ảnh: Phạm Linh
Đêm hành quân giao thừa
Năm 1968, Trung đoàn 24A được Bộ Tư lệnh Mặt trận B3 Tây Nguyên giao nhiệm vụ chủ lực đánh vào thị xã Kon Tum. Mục tiêu của đơn vị là Biệt khu 24, Khu 40 - nơi huấn luyện sĩ quan, và Khu 41 - khu hậu cần của liên quân Mỹ - Việt Nam Cộng hòa.
Theo phương án tác chiến, Tiểu đoàn 4 làm mũi chủ công đánh vào Biệt khu 24; Tiểu đoàn 5 đánh Khu 40 và 41; Tiểu đoàn 6 là lực lượng dự bị. Ông Hòa khi đó thuộc lực lượng trinh sát, có nhiệm vụ chuẩn bị đường, đánh dấu hướng tiến quân và dẫn đầu đội hình vào mục tiêu.
Ngày 29 tháng Chạp, các đơn vị được lệnh xuất kích. Từ Đăk Tô, các mũi hành quân tập kết ở khu vực Đăk Cấm, cách trung tâm thị xã Kon Tum khoảng 10 km, rồi tiến về thị xã trong đêm.
Ban đầu, đội hình đi qua nương rẫy cũ của người dân nên giữ được tốc độ. Tuy nhiên, khi qua khu vực trường bắn, bộ đội gặp đoạn rẫy mới phát, cây cành ngổn ngang.
"Anh em mang vác nặng, hành quân khó khăn, đội hình bị chậm khoảng 5-10 phút so với giờ hiệp đồng", ông Hòa kể. Cùng lúc, pháo DKB khai hỏa sớm hơn kế hoạch, khiến các mũi tiến công chưa kịp áp sát, xác định điểm đột phá thì phía đối phương đã báo động.
Mũi tiến công không trở ra
Tiểu đoàn 4 chia ba hướng đánh vào Biệt khu 24. Khi hai mũi vừa tiếp cận hàng rào, chưa kịp mở cửa đột phá, pháo đã nổ. Pháo sáng sau đó bắn lên dày đặc, máy bay C-47 quần thảo trên không, hỏa lực pháo, cối, xe tăng và thiết giáp từ các trận địa xung quanh phản kích.
"Pháo sáng làm cả khu vực sáng rực. Tiểu đoàn 4 tổn thất rất nặng ngay từ hàng rào", ông Hòa nói.
Trong ba mũi tấn công, chỉ một mũi thọc được vào bên trong Biệt khu 24 và giao chiến liên tục. Hai mũi còn lại bị chặn ngoài hàng rào, phải đào công sự tại chỗ, bám trụ chờ đợt tiến công tiếp theo.
Đêm mùng một Tết, trung đoàn củng cố lực lượng, tổ chức đột phá lần nữa. Tuy nhiên, hỏa lực phản kích vẫn dữ dội, các mũi ngoài hàng rào không thể tiến vào bên trong. Mũi đã thọc sâu tiếp tục giao chiến suốt hai ngày. "Toàn bộ chiến sĩ trong mũi này hy sinh, không ai thoát ra được", ông Hòa nói.
Bức ảnh rãnh nước khả năng trở thành mộ tập thể của các liệt sĩ do cựu binh Mỹ cung cấp. Một số hình ảnh nhạy cảm được cắt và làm mờ so với bản gốc.
Từ đêm giao thừa đến mùng hai Tết, lực lượng vận tải nhiều lần vào tìm kiếm thương binh, tử sĩ, song chỉ đưa được những người nằm từ hàng rào trở ra. Khu vực bên trong Biệt khu 24 không thể tiếp cận. Sau trận đánh, Trung đoàn 24A có hơn 200 cán bộ, chiến sĩ hy sinh, chưa kể nhiều người bị thương phải cáng về tuyến sau.
Danh sách liệt sĩ hy sinh bên trong Biệt khu 24 sau đó được trung đoàn ghi rõ: "chưa lấy được thi hài". Dòng ghi chú ấy ám ảnh ông Hòa trong nhiều năm. Sau khi tìm được hài cốt người em là liệt sĩ và đưa về an táng tại quê nhà, ông nghĩ đến hàng triệu gia đình khác vẫn chờ tin người thân.
Từ năm 2006, ông bắt đầu tìm kiếm tại miền Tây và Đông Nam Bộ, nơi Trung đoàn 24A chiến đấu từ năm 1972. Mười năm sau, ông trở lại Tây Nguyên, phối hợp Quân đoàn 3, nay là Quân đoàn 34, cùng Tỉnh đội Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, tiếp tục tìm kiếm đồng đội trong giai đoạn đầu đơn vị hoạt động.
Đến nay, ông lưu giữ danh sách gần 2.000 liệt sĩ thuộc Mặt trận B3 Tây Nguyên, kết nối hơn 1.000 gia đình có thân nhân nằm lại tại các nghĩa trang, bổ sung thông tin cho hàng trăm bia mộ còn thiếu và trực tiếp cùng 100 gia đình đưa liệt sĩ về quê hương.
Manh mối từ cựu binh Mỹ
Ký ức về những đồng đội nằm lại trong căn cứ đối phương theo ông Hòa suốt nhiều thập kỷ. Năm 2021, một cựu binh Mỹ từng tham chiến tại Kon Tum cung cấp thông tin rằng quân đội Mỹ đã gom thi thể các chiến sĩ Giải phóng, chôn trong một rãnh thoát nước ven đường.
Khu vực này nay là đường Trường Chinh, nằm giữa phía tây Biệt khu 24 và phía đông trại MACV Kon Tum. Theo thông tin từ phía Mỹ, khoảng 70-90 người được chôn tại đây. "So với hồ sơ của Trung đoàn 24A, thông tin phía Mỹ tương đối khớp", ông Hòa nói
Chuyên gia quét radar ở phía đông Nghĩa trang liệt sĩ Kon Tum, giao giữa đường Trường Chinh và Hàm Nghi, nơi người dân từng phát hiện mộ liệt sĩ. Ảnh: Phạm Linh
Sau đó, một nhóm nghiên cứu hỗn hợp Việt - Mỹ được thành lập để tìm kiếm khu mộ tập thể, gồm đại tá Trần Thanh Hòa, kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, kỹ sư Lâm Hồng Tiên, thạc sĩ Trần Ngọc Hoàng và hai cựu binh Mỹ Bob Connor, Richard W. Magner.
Theo ông Hòa, các cựu binh Mỹ cung cấp hồ sơ, tài liệu để hỗ trợ Việt Nam tìm kiếm liệt sĩ. Ngược lại, phía Việt Nam cũng hỗ trợ họ tìm kiếm quân nhân mất tích trong chiến tranh. "Chúng tôi đều tâm huyết với việc này", ông nói.
Tháng 11/2025, toàn bộ hồ sơ của nhóm nghiên cứu được bàn giao cho Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi. Ngày 29/5, Ban chỉ đạo 515 của Quân khu 5 và tỉnh Quảng Ngãi tổ chức hội thảo xác minh thông tin liệt sĩ, mộ liệt sĩ tại khu vực đường Trường Chinh.
Từ các nguồn tư liệu, dấu tích thực địa, lời kể nhân chứng, không ảnh quân sự giải mật và kết quả quy tập trước đây, cơ quan chức năng đánh giá khu vực này có khả năng tồn tại mộ tập thể chiến sĩ hy sinh trong trận đánh Tết Mậu Thân 1968. Những liệt sĩ này được cho là thuộc Trung đoàn 24A, Tiểu đoàn đặc công 406 và Tiểu đoàn bộ binh 304.
Trước đó, năm 2008, lực lượng chức năng từng quy tập 30 hài cốt liệt sĩ tại khu vực đường Trường Chinh.
Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi đang chủ trì khai quật, tìm kiếm với sự tham gia của kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng và nhóm chuyên gia vật lý địa cầu Trường Đại học Khoa học Tự nhiên. Việc thăm dò bắt đầu bằng quét radar xuyên đất, mở ra hy vọng xác định khu mộ tập thể sau gần 60 năm.
Phạm Linh
