Gian lận thương mại thời AI: Cảnh báo cho doanh nghiệp xuất khẩu

Theo phó giáo sư Greeni Maheshwari, ngành quản trị, Đại học RMIT Việt Nam, các đối tượng lừa đảo đang đẩy mạnh sử dụng email do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra, tạo danh tính doanh nghiệp giả mạo, thậm chí sao chép giọng nói hoặc video của lãnh đạo doanh nghiệp nhằm tạo độ tin cậy và thao túng niềm tin.

Nhiều thủ đoạn lừa đảo

Theo ghi nhận của chuyên gia RMIT, nhiều vụ việc gần đây trên thế giới cho thấy các hình thức lừa đảo liên tục biến đổi. Tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE), các đối tượng đã mạo danh doanh nghiệp hợp pháp bằng cách sử dụng giấy phép kinh doanh và địa chỉ thật, sau đó chuyển hướng thanh toán vào các tài khoản ngân hàng hoặc nền tảng ký quỹ giả trước khi biến mất sau khi nhận tiền.

Một thủ đoạn khác được gọi là "giao hàng rồi để hỏng tại cảng" (deliver-and-rot-at-port). Theo đó, hàng hóa dễ hư hỏng bị cố tình trì hoãn thông quan cho đến khi mất giá trị, khiến doanh nghiệp xuất khẩu chịu thiệt hại nặng nề.

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam cũng đã trở thành nạn nhân của các chiêu trò tương tự. 

Năm 2025, một doanh nghiệp xuất khẩu hồ tiêu ghi nhận thiệt hại khoảng 600.000 USD khi đối tác sử dụng nhiều pháp nhân trung gian để tạo dựng uy tín, sau đó trì hoãn thanh toán và cung cấp chứng từ chuyển tiền giả nhằm kéo dài thời gian, ép doanh nghiệp Việt phải giảm giá.

Theo bà Maheshwari, số hóa khiến các hành vi gian lận diễn ra nhanh hơn, mở rộng quy mô dễ dàng hơn và khó bị phát hiện hơn nhiều.

Doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn dễ bị tổn thương do phụ thuộc lớn vào đàm phán qua email (thư điện tử), tài liệu điện tử và các giao dịch từ xa. Điều này tạo điều kiện cho các hình thức lừa đảo như email giả mạo do AI tạo ra, giả mạo tên miền hoặc xâm nhập các kênh liên lạc.

"Các đối tượng lừa đảo giờ đây có thể sao chép danh tính nhà cung cấp gần như hoàn hảo, khiến nhiều dấu hiệu cảnh báo truyền thống mà doanh nghiệp từng dựa vào không còn hiệu quả", bà nói.

Chú ý dấu hiệu cảnh báo ban đầu

Phó giáo sư Maheshwari nhận định doanh nghiệp Việt cần vượt ra khỏi các phương thức quản trị rủi ro truyền thống để ứng phó với các hình thức gian lận được hỗ trợ bởi công nghệ số.

"Các vụ lừa đảo ngày nay ngày càng dựa trên AI và dữ liệu. Đối tượng lừa đảo sử dụng danh tính số giả, website sao chép và thông tin bị rò rỉ để tạo ra những kịch bản rất thuyết phục, khiến các bước xác minh cơ bản không còn đủ nữa", bà nói.

Bà khuyến nghị doanh nghiệp cần chú ý tới các dấu hiệu cảnh báo sớm như hồ sơ người mua không thể xác minh, hành vi đàm phán bất thường, tạo cảm giác cấp bách một cách bất thường, yêu cầu thanh toán đáng ngờ hoặc sự không nhất quán trong các loại giấy tờ.

Bà Maheshwari cũng nhấn mạnh vai trò của cơ quan quản lý trong việc bảo vệ doanh nghiệp trước các hình thức gian lận mới. Theo đó, cần đẩy mạnh hoạt động nâng cao nhận thức, hoàn thiện khung pháp lý cho thương mại xuyên biên giới và tăng cường hợp tác quốc tế trong giải quyết tranh chấp.

Bên cạnh đó, việc xây dựng các cơ sở dữ liệu đối tác đã được xác thực, thúc đẩy tiêu chuẩn xác minh số và cơ chế chia sẻ thông tin sẽ giúp doanh nghiệp giảm rủi ro. Các cơ quan chức năng cũng có thể ứng dụng AI để phát hiện giao dịch bất thường, tài liệu giả mạo và thiết lập các hệ thống cảnh báo sớm về gian lận.