'Amip ăn não' bùng phát, có thể lây lan toàn cầu

• • Tác giả, Isabel Shaw
  • Vai trò, Global Health

• Được đăng 11 phút trước

• Thời gian đọc: 9 phút

Chỉ vài ngày sau kỳ nghỉ gia đình đáng lẽ phải tràn ngập niềm vui ở Costa Rica, ông Steve Smelski đã phải đứng bên giường bệnh của con trai trong phòng chăm sóc tích cực, đau buồn trước cái chết của đứa con độc nhất.

Jordan, khi đó 11 tuổi, đã tử vong vì một bệnh nhiễm trùng não do Naegleria fowleri – thường được biết đến với tên gọi "amip ăn não".

Loài amip này thường được tìm thấy ở các hồ nước ấm, suối nước nóng và các bể bơi bị bỏ hoang.

Chúng xâm nhập vào cơ thể qua lỗ mũi khi con người tiếp xúc với môi trường nước, rồi nhanh chóng bắt đầu tấn công mô não.

"Jordan chỉ bơi một ngày, một lần, và giờ thằng bé đã không còn nữa," ông Smelski, 67 tuổi, nói với BBC World Service.

Năm ngoái, hơn 200 ca nhiễm Naegleria fowleri đã được ghi nhận ở Ấn Độ – đợt bùng phát lớn nhất từng được ghi nhận trên thế giới.

Các ca mắc vẫn tiếp tục xuất hiện tại nước này trong những tháng gần đây.

Trước đó, trên toàn cầu mới chỉ ghi nhận chưa đến 500 trường hợp.

Đợt bùng phát này đã làm dấy lên những lo ngại mới trong giới nghiên cứu. Họ cho biết sinh vật này đang được phát hiện ở những nơi mà trước đây rất hiếm khi xuất hiện.

"Tôi nghĩ sẽ có nhiều ca bệnh hơn trong tương lai. Chúng ta sẽ thấy nó xuất hiện trên khắp thế giới," Tiến sĩ Anastasios Tsaousis, chuyên gia ký sinh trùng học phân tử tại Đại học Kent (Anh), nói.

'Căn bệnh này cướp đi tâm trí bạn'

Ông Steve Smelski, sống tại bang Florida (Mỹ), đã cùng con trai chơi trượt nước hàng giờ đồng hồ tại một suối nước nóng tự nhiên gần khách sạn ở Costa Rica.

Nhưng sau đó Jordan bắt đầu bị đau đầu.

Sau khi bay về Mỹ, cơn đau trở nên dữ dội hơn và Jordan bắt đầu nôn mửa.

Bố mẹ cậu quyết định đưa con đến bệnh viện địa phương.

Tại đây, Jordan bắt đầu bị ảo giác và nói rằng nhìn thấy côn trùng bò trên trần nhà.

"Thằng bé nhìn chúng tôi nhưng không còn nhận ra chúng tôi là ai. Tôi cũng không nghĩ thằng bé còn biết mình là ai nữa," ông Smelski nhớ lại.

Trong lúc các bác sĩ khẩn trương tìm nguyên nhân gây bệnh, Jordan lên cơn co giật và được chuyển vào khoa hồi sức tích cực.

Sau đó, cậu bé qua đời.

"Chỉ bảy ngày rưỡi sau khi đi bơi, thằng bé đã không còn nữa," Steve nói.

"Trước đó, thằng bé hoàn toàn khỏe mạnh, không hề có bất kỳ vấn đề sức khỏe nào."

Jordan tử vong vì viêm não - màng não nguyên phát do amip nguyên phát (PAM), căn bệnh do Naegleria fowleri gây ra.

Giống như nhiều nạn nhân khác mắc PAM, ban đầu Jordan được cho là bị viêm màng não vì các triệu chứng của hai bệnh khá giống nhau ở giai đoạn đầu.

Khi các bác sĩ xác định được nguyên nhân thì đã quá muộn.

Tình trạng nhiễm trùng khiến não của cậu bé sưng nghiêm trọng, gây tổn thương không thể phục hồi.

"Căn bệnh ấy cướp đi tâm trí, cướp đi suy nghĩ, cướp đi chính con người của bạn," ông Smelski nói.

Tại sao chúng ta lại thấy hiện tượng này ở những nơi mới?

Trong giai đoạn từ năm 1962 đến 2023, thế giới ghi nhận 488 ca nhiễm, chủ yếu ở các bang miền nam nước Mỹ, Pakistan và Úc, theo một báo cáo công bố năm 2025 trên Tạp chí Nhiễm trùng và Sức khỏe cộng đồng.

Khoảng 97% số bệnh nhân đã tử vong.

Tuy nhiên, trong 20 năm qua, tỷ lệ các ca bệnh được phát hiện tại các nước ở Bắc bán cầu ngày càng tăng, trong đó có Italy và Bỉ.

Trong 15 năm gần đây, các ca nhiễm mới cũng được ghi nhận tại những bang phía bắc của Mỹ có khí hậu mát mẻ hơn, bao gồm Minnesota.

Năm ngoái, Slovakia cũng ghi nhận ca nhiễm Naegleria fowleri đầu tiên được xác nhận.

Các ca bệnh cũng không còn chỉ liên quan đến các hồ và sông - những môi trường vốn được xem là nơi sinh sống điển hình của loài amip này.

Tại Đài Loan, một người đàn ông đã tử vong vào năm 2023 sau khi tiếp xúc với Naegleria fowleri tại một cơ sở lướt sóng trong nhà.

Cùng năm đó ở Mỹ, một trẻ nhỏ cũng tử vong sau khi tiếp xúc với nước nhiễm amip tại một khu vui chơi phun nước.

Khi biến đổi khí hậu làm nhiệt độ của các hồ và ao tăng lên, Naegleria fowleri đang bắt đầu mở rộng phạm vi phân bố đến những khu vực trước đây quá lạnh để chúng có thể sinh sôi và phát triển.

"Khi nước ấm lên, loài amip này sẽ hoạt động mạnh hơn," Tiến sĩ Tsaousis nói.

"Khi đó, những người tham gia các hoạt động vui chơi, giải trí dưới nước cũng có nguy cơ bị nhiễm cao hơn."

Ông cho biết không có lý do để hoảng loạn, nhưng mọi người nên cảnh giác trước nguy cơ đang gia tăng.

Ngoài ra, ông cho rằng các nhà khoa học hiện đã có khả năng phát hiện Naegleria fowleri tốt hơn, điều này có thể góp phần làm tăng số ca bệnh được ghi nhận.

"Giả thuyết của tôi là số ca mắc thực tế có thể vốn đã ở mức cao. Chỉ đến bây giờ chúng ta mới nhận ra con số đó đang gia tăng vì đã biết cách xét nghiệm và phát hiện bệnh," ông Tsaousis nói.

Tại sao trẻ em lại có nguy cơ cao hơn?

Theo các chuyên gia, trẻ em có nguy cơ nhiễm amip Naegleria fowleri cao hơn người lớn.

"Độ tuổi thường mắc bệnh này nếu bị nhiễm là khoảng 12 tuổi, vì trẻ em rất thích vùng vẫy trong nước ấm," Giáo sư Ian Wright, chuyên gia về khoa học nước tại Đại học Western Sydney, cho biết.

"Điều đó thật quá tàn nhẫn."

Một số nhà khoa học cũng cho rằng trẻ em có nguy cơ nhiễm bệnh cao hơn vì hàng rào giữa mũi và não ở người trẻ tuổi có thể dễ bị amip vượt qua hơn.

"Giống như một cơn ác mộng, một bộ phim kinh dị hay một cuốn tiểu thuyết của Stephen King vậy," ông Wright nói.

"Khả năng mắc bệnh là rất thấp, nhưng nếu mắc thì nhiều khả năng bạn sẽ tử vong."

Theo một bài tổng quan công bố năm 2025 trên Tạp chí Nhiễm trùng và Y tế cộng đồng, từ năm 1962 đến năm 2023, thế giới chỉ ghi nhận 488 ca nhiễm, chủ yếu ở các bang miền nam nước Mỹ, Pakistan và Úc.

Khoảng 97% số bệnh nhân đã tử vong.

Nếu được phát hiện ở giai đoạn sớm, các bác sĩ sẽ điều trị bằng cách kết hợp nhiều loại thuốc cùng các biện pháp giảm sưng não. Tuy nhiên, tỷ lệ sống sót vẫn rất thấp.

Tuy nhiên, đợt bùng phát gần đây tại bang Kerala ở miền nam Ấn Độ - một điểm đến du lịch nổi tiếng - đã thách thức quan điểm lâu nay về mức độ chết người của căn bệnh này.

Theo một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Communications Medicine, trong số 200 bệnh nhân đã có kết quả điều trị, hơn một nửa đã sống sót - cao hơn rất nhiều so với tỷ lệ sống sót lịch sử chỉ khoảng 3%.

Kết quả nghiên cứu cho thấy các ca nhiễm do amip "ăn não" có thể không phải là căn bệnh gần như không thể điều trị như từng được cho là vậy.

Nhóm nghiên cứu quốc tế cho rằng việc chẩn đoán sớm hơn, nhận thức tốt hơn của đội ngũ y tế và các phác đồ điều trị thống nhất hơn nhiều khả năng đã góp phần cải thiện kết quả điều trị.

Làm thế nào để giữ an toàn

Ngoài việc vui chơi dưới nước, Naegleria fowleri cũng có thể xâm nhập vào cơ thể khi một người sử dụng dụng cụ rửa mũi - loại bình có vòi dài thường được dùng để làm giảm các triệu chứng cảm lạnh, viêm xoang hoặc dị ứng.

Năm ngoái, một phụ nữ 71 tuổi, vốn khỏe mạnh, tại bang Texas (Mỹ), đã tử vong chỉ trong vòng hai tuần sau khi sử dụng thiết bị này với nước máy lấy từ một xe nhà di động.

Việc rửa mũi theo nghi thức cũng là một phần trong các thực hành tôn giáo, bao gồm đạo Hồi, cũng như trong một số phương pháp khác như Ayurveda - hệ thống y học toàn diện có nguồn gốc từ Ấn Độ.

Có những biện pháp đơn giản giúp giảm hơn nữa nguy cơ vốn đã rất thấp này.

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) khuyến cáo sử dụng nước vô trùng, nước cất hoặc nước đã được đun sôi rồi để nguội để rửa mũi, vì nước máy bị nhiễm bẩn đã từng được ghi nhận là nguyên nhân gây ra một số ca nhiễm hiếm gặp.

Khi bơi ở các vùng nước ngọt ấm, cơ quan này khuyến nghị hạn chế để nước bị đẩy vào mũi.

Có thể thực hiện bằng cách bịt mũi hoặc đeo kẹp mũi khi lặn hoặc nhảy xuống nước.

"Nếu còn nghi ngờ, tốt nhất là đừng ngâm đầu xuống nước," ông Wright nói.