Độ tuổi kết hôn lần đầu của thanh niên Việt Nam chạm mức 27,3, tăng nhanh gấp đôi so với hai thập kỷ trước, gây áp lực lên mức sinh và tốc độ già hóa dân số.
"Việc kết hôn muộn sẽ dẫn đến sinh con muộn, ít con, thậm chí không đẻ làm cho mức sinh giảm. Mức sinh thấp kéo dài sẽ tác động trực tiếp, sâu sắc tới quy mô, cơ cấu dân số và để lại nhiều hệ lụy", Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên nói tại Lễ kỷ niệm Ngày Dân số Thế giới (11/7).
Thực tế, tuổi kết hôn lần đầu của thanh niên Việt Nam đang tăng lên. Chỉ trong 5 năm (2019-2024), tuổi kết hôn trung bình tăng từ 25,2 lên 27,3 tuổi, cao gần gấp đôi mức tăng của cả 20 năm trước đó. Đặc biệt, TP HCM ghi nhận độ tuổi kết hôn lần đầu trung bình là 30,4, mức cao nhất cả nước. Các khu vực Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long cũng chứng kiến làn sóng nam giới thường xuyên trì hoãn lập gia đình đến sau tuổi 30.
Áp lực tài chính, nhu cầu tập trung phát triển sự nghiệp hoặc khó khăn trong việc tìm kiếm bạn đời lý tưởng là những nguyên nhân chính khiến giới trẻ ngại gắn kết hôn nhân. Hệ quả trực tiếp là mức sinh toàn quốc giảm xuống còn 1,93 con trên mỗi phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế cần thiết.
Giới trẻ chụp ảnh cưới tập thể. Ảnh:Việt Anh
Thứ trưởng Tuyên cảnh báo mức sinh thấp kéo dài sẽ gây thiếu hụt lao động trầm trọng và đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số. Dự báo trong 50 năm tới, cấu trúc xã hội sẽ đảo lộn khi cứ hai trẻ em phải gánh vác trách nhiệm chăm sóc cho bốn người cao tuổi.
Bên cạnh việc kết hôn muộn, ngành y tế còn đối mặt với thực trạng trẻ hóa độ tuổi quan hệ tình dục lần đầu xuống mức 18,7. Tuy nhiên, kiến thức về an toàn tình dục vẫn còn hạn chế khi chỉ 54% thanh thiếu niên sử dụng biện pháp tránh thai trong lần quan hệ đầu.
Ngoài ra, tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn duy trì ở mức cao, tạo ra nguy cơ dư thừa nam giới, từ đó gia tăng tệ nạn buôn bán phụ nữ và bạo hành giới trong tương lai.
Theo các chuyên gia, sự thay đổi trong quan niệm hôn nhân tại Việt Nam đang phản ánh một xu hướng toàn cầu mạnh mẽ, khi chi phí sinh hoạt leo thang và các ưu tiên xã hội thay đổi đang tái định hình cấu trúc gia đình từ Đông Á đến châu Âu.
Tại các quốc gia như Hàn Quốc và Nhật Bản, chính phủ đang nỗ lực xoay xở để đảo ngược tỷ lệ sinh thấp kỷ lục trong bối cảnh làn sóng "đình công kết hôn" của giới trẻ đã đẩy tuổi kết hôn lần đầu trung bình vượt ngưỡng 30.
Tương tự, tại Liên minh châu Âu, tình trạng bất ổn kinh tế và thời gian theo đuổi giáo dục kéo dài khiến nhiều cặp đôi trì hoãn việc sinh con, dẫn đến mức sinh liên tục duy trì dưới ngưỡng thay thế 2,1. Tại Mỹ, độ tuổi kết hôn trung bình cũng vừa chạm mức cao nhất trong lịch sử, do thế hệ trẻ ưu tiên ổn định sự nghiệp và giảm bớt các khoản nợ cá nhân trước khi lập gia đình.
Để ứng phó với thách thức này, Thứ trưởng Tuyên cho biết Luật Dân số sắp tới sẽ ưu tiên các chính sách thúc đẩy tăng mức sinh và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Ngành y tế dự kiến mở rộng mạng lưới sàng lọc trước sinh, chăm sóc sức khỏe sinh sản đồng thời xây dựng các mô hình dưỡng lão tại cộng đồng. Những giải pháp này nhằm giảm bớt gánh nặng an sinh xã hội cho thế hệ trẻ và đảm bảo đà tăng trưởng kinh tế trong bối cảnh dân số biến động nhanh.
