"Bể chứa" carbon ở đáy đại dương
Từ lâu, giới khoa học gọi hệ sinh thái cỏ biển (seagrass) như "lá phổi xanh" thứ hai của đại dương. Dù chỉ chiếm khoảng 0,2% diện tích đáy biển toàn cầu, hệ sinh thái này lại đóng góp từ 10 - 18% lượng carbon hữu cơ trong môi trường biển mỗi năm. Khả năng lưu trữ carbon của cỏ biển cao gấp 2 - 3 lần rừng trên cùng đơn vị diện tích, với tốc độ hấp thụ nhanh hơn tới 35 lần so với rừng mưa nhiệt đới.
Tín chỉ carbon từ hệ sinh thái biển hiện được xem là loại tín chỉ có giá trị cao trên thị trường carbon tự nguyện, nhờ đi kèm các giá trị đa dạng sinh học
ẢNH: KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN CÙ LAO CHÀM CUNG CẤP
Theo ông Lê Vĩnh Thuận, Phó giám đốc Khu bảo tồn thiên nhiên Cù Lao Chàm, so với các nước trong khu vực, Việt Nam hiện đứng thứ 3 về đa dạng loài cỏ biển, chỉ sau Úc (20 loài) và Philippines (16 loài). Tại Cù Lao Chàm, khảo sát thực địa của các chuyên gia khu bảo tồn cùng TS Nguyễn Văn Long (Viện Hải dương học) cho thấy nơi đây từng sở hữu những thảm cỏ biển trù phú với 5 loài chủ yếu: cỏ xoan, cỏ xoan đơn, cỏ kim, cỏ hẹ ba răng và cỏ kiệu tròn. Số liệu quan trắc giai đoạn 2021 - 2025 của Khu bảo tồn thiên nhiên Cù Lao Chàm cho thấy độ phủ trung bình toàn vùng hiện chỉ dao động từ 9,2 - 14,55%. Các thảm cỏ biển chủ yếu phân bố tại Bãi Bắc (nơi có độ phủ cao nhất, khoảng 35%) và Bãi Xếp.
Theo Th.S sinh thái học Trần Thị Phương Thảo (Khu bảo tồn thiên nhiên Cù Lao Chàm), tín chỉ carbon là chứng chỉ có thể thương mại hóa, đại diện cho quyền phát thải một tấn khí CO2 hoặc lượng khí nhà kính tương đương. Với cỏ biển, tín chỉ được tạo ra từ việc bảo tồn và phục hồi các thảm cỏ để chúng tiếp tục hấp thụ, lưu giữ carbon trong trầm tích hàng nghìn năm.
Th.S Phương Thảo cho biết thêm, thảm cỏ biển là hệ sinh thái carbon xanh quan trọng ở vùng ven biển, không chỉ hấp thụ CO2 qua quang hợp mà còn lưu giữ carbon lâu dài trong sinh khối và lớp trầm tích đáy. Dù diện tích toàn cầu không lớn, cỏ biển có hiệu suất tích lũy carbon rất cao nên được xem là "kho chứa carbon" tự nhiên có giá trị trong giảm nhẹ biến đổi khí hậu. Tại Cù Lao Chàm, hệ sinh thái này không chỉ là "ngôi nhà dưới đáy biển" của nhiều loài sinh vật mà còn là bể chứa carbon xanh đầy tiềm năng.
Theo nghiên cứu gần đây, diện tích thảm cỏ biển ở Cù Lao Chàm hiện khoảng hơn 15 ha. Dù không lớn so với nhiều vùng biển khác của Việt Nam nhưng khu vực này có ý nghĩa đặc biệt vì nằm trong vùng bảo tồn, nơi hệ sinh thái rạn san hô, cỏ biển và nguồn lợi thủy sản gắn chặt với sinh kế cộng đồng.
"Nỗ lực phục hồi và quản lý tốt thảm cỏ biển Cù Lao Chàm không chỉ giúp gia tăng tiềm năng carbon xanh mà còn góp phần bảo vệ đa dạng sinh học, giảm áp lực khai thác ven bờ và củng cố mô hình đồng quản lý dựa vào cộng đồng. Việc phục hồi sinh khối của một số loài cỏ có kích thước lớn, ổn định như cỏ kiệu tròn, cỏ vích… trong điều kiện nền đáy phù hợp chính là cơ hội để hiện thực hóa mục tiêu tín chỉ carbon", Th.S Phương Thảo nhận định.
Lộ trình nào cho tín chỉ carbon cỏ biển?
Tại nhiều bãi được quan trắc định kỳ ở Cù Lao Chàm, các chuyên gia ghi nhận lớp trầm tích dày từ 5 - 10 cm. Đây được xem là "kho báu" carbon chờ được định giá nếu hệ sinh thái được bảo vệ hiệu quả. "Trong tương lai, nếu khôi phục thành công diện tích 50 ha cỏ biển như năm 2004, với khả năng tích trữ carbon gấp đôi rừng nhiệt đới, trữ lượng carbon xanh tại đây sẽ là con số rất lớn, thực sự là một "mỏ kim cương" sinh thái", Th.S Phương Thảo nhận định.
Thảm cỏ biển tại khu vực Bãi Bắc, Khu bảo tồn thiên nhiên Cù Lao Chàm
ẢNH: KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN CÙ LAO CHÀM CUNG CẤP
Ông Lê Vĩnh Thuận cũng đánh giá tín chỉ carbon từ cỏ biển là hướng đi giàu tiềm năng. Tuy nhiên, khung pháp lý tại Việt Nam vẫn chưa hoàn chỉnh, đặc biệt ở quy trình đo đạc, thẩm định và cấp chứng chỉ. Theo ông, tín chỉ carbon chỉ có ý nghĩa khi hệ sinh thái cỏ biển được phục hồi thực sự và bền vững. Dự án "Thí điểm phục hồi cỏ biển kết hợp cải thiện sinh kế tại Cù Lao Chàm" do Tổ chức Quốc tế về bảo tồn thiên nhiên (WWF) tại Việt Nam tài trợ giai đoạn 2025 - 2027 đang tạo nền tảng cho các bước đi tiếp theo.
Để thương mại hóa tín chỉ carbon xanh, các chuyên gia cho rằng Cù Lao Chàm cần một chiến lược phục hồi khoa học và quyết liệt hơn. Bởi sẽ không thể có tín chỉ carbon nếu thảm cỏ biển tiếp tục bị "bào mòn" bởi rác thải và các hoạt động dân sinh.
Theo các chuyên gia sinh thái, việc ổn định nền đáy và giảm áp lực du lịch cần được ưu tiên. Nghiên cứu tại đây cho thấy sự xáo trộn nền đáy do ca nô cao tốc tại Bãi Ông và Bãi Hương là nguyên nhân khiến cỏ biển khó tái sinh. Vì vậy, cần quy hoạch lại giao thông thủy và thiết lập vùng cấm neo đậu tại những khu vực có tiềm năng phục hồi cao như Bãi Bắc, Bãi Nần.
Bên cạnh đó, Cù Lao Chàm cần triển khai các dự án phục hồi sinh cảnh chủ động, ưu tiên những loài cỏ có kích thước và sinh khối lớn khi nền đáy được tái ổn định. Đồng thời, cần khoanh vùng bảo vệ các thảm cỏ tự nhiên để hạn chế tác động từ con người. Một yêu cầu quan trọng khác là xây dựng hệ thống đo đạc trữ lượng carbon đạt chuẩn quốc tế, làm cơ sở pháp lý cho việc cấp tín chỉ.
Đây là bước đi cần sự phối hợp giữa các nhà khoa học hải dương và các tổ chức tài chính xanh. Theo Th.S Phương Thảo, dấu hiệu suy thoái là đáng lo ngại nhưng tiềm năng phục hồi vẫn rất lớn nếu được định hướng quản lý đúng đắn.
"Tín chỉ carbon không chỉ là nguồn tài chính bền vững cho người dân xã đảo mà còn là thước đo cho sự thành công trong việc "trả nợ" cho đại dương", Th.S Phương Thảo nhấn mạnh.
Nghiên cứu do TS Cao Văn Lương và cộng sự tại Viện Tài nguyên và môi trường biển (thuộc Viện Hàn lâm khoa học và công nghệ Việt Nam) thực hiện cho thấy, tổng trữ lượng carbon hữu cơ của hơn 8.600 ha thảm cỏ biển Việt Nam ước đạt hơn 878.000 tấn, tương đương khoảng 3,2 triệu tấn CO2 hoặc 3,2 triệu tín chỉ carbon, trị giá hơn 64 triệu USD.
(Nguồn: Cục Thông tin, thống kê - Bộ KH-CN)
