Kiêng tuyệt đối tinh bột hoặc tư duy đổ lỗi hoàn toàn cho đường là lầm tưởng phổ biến về bệnh tiểu đường ảnh hưởng kết quả điều trị.
Y học hiện đại đã đạt nhiều tiến bộ, song những quan niệm sai lầm về bệnh tiểu đường vẫn lan truyền khiến bệnh nhân mang tâm lý tự ti, kỳ thị và làm tồi tệ hơn kết quả điều trị. Để giúp người bệnh có góc nhìn đúng đắn và khoa học hơn, các chuyên gia dinh dưỡng tại Mỹ chỉ ra 5 lầm tưởng phổ biến, cùng phương pháp chăm sóc sức khỏe đúng đắn.
Lầm tưởng đầu tiên là quan niệm ăn đường gây ra bệnh tiểu đường. Đường thường bị coi là "tội đồ" song nó không phải nguyên nhân cốt lõi gây bệnh này.
Tiểu đường type 1 và type 2 có cơ chế khởi phát hoàn toàn khác biệt. Type 1 là bệnh tự miễn do hệ miễn dịch tấn công các tế bào tuyến tụy, khiến cơ thể thiếu hụt hoặc không thể sản xuất insulin. Trong khi đó, type 2 phức tạp hơn, bắt nguồn từ sự cộng hưởng của các yếu tố di truyền, kháng insulin, thể trạng, chế độ ăn uống thiếu lành mạnh và lười vận động.
Theo bà Ina Flores, chuyên gia dinh dưỡng kiêm quản lý chương trình giáo dục tiểu đường tại Đại học Emor, tiểu đường type 2 không bắt nguồn từ một nguyên nhân duy nhất và càng không thể chỉ đổ lỗi cho đường. Thực tế, chế độ ăn nhiều thực phẩm siêu chế biến, vốn chứa hàm lượng cao đường bổ sung, chất béo và tinh bột tinh chế, mới là tác nhân liên quan trực tiếp đến tình trạng kháng insulin và rối loạn đường huyết.
Vì vậy, tiêu thụ quá nhiều đường bổ sung dù có thể thúc đẩy tiến trình phát triển của tiểu đường type 2 nhưng không phải nguyên nhân trực tiếp. Bà Flores nhấn mạnh cốt lõi của vấn đề không nằm ở một món ăn hay thành phần cá biệt mà phụ thuộc hoàn toàn vào thói quen ăn uống tổng thể và sức khỏe chuyển hóa của mỗi người.
Lầm tưởng thứ hai là quan niệm người bệnh tiểu đường phải kiêng hoàn toàn tinh bột (carbohydrate). Thực tế, người bệnh vẫn có thể ăn tinh bột nếu có sự hướng dẫn đúng cách. Trong đó, các nguồn tinh bột giàu chất xơ như các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, rau củ và trái cây là những lựa chọn tối ưu. Chúng giúp hệ tiêu hóa hấp thụ chậm hơn, hỗ trợ kiểm soát đường huyết hiệu quả, đồng thời cung cấp các vitamin và khoáng chất thiết yếu cho quá trình quản lý bệnh.
Ảnh minh họa: Wexner Medical Center
Bên cạnh đó, kết hợp thực phẩm khi ăn tinh bột cũng đóng vai trò rất quan trọng. Chuyên gia Tamar Samuels, thạc sĩ về Dinh dưỡng Lâm sàng tại Đại học New York, cho biết: "Ăn kèm tinh bột với chất đạm, chất béo hoặc chất xơ như ăn trái cây cùng các loại hạt hay ăn bánh quy giòn kèm phô mai sẽ làm chậm quá trình tiêu hóa, từ đó giữ cho đường huyết ổn định".
Tuy nhiên, Samuels cho hay một số bệnh nhân vẫn cần giám sát lượng carbohydrate nạp vào cơ thể và tránh tiêu thụ quá nhiều trong cùng một thời điểm. Tham vấn các chuyên gia dinh dưỡng hoặc chuyên gia về tiểu đường giúp người bệnh hiểu rõ hơn về phản ứng của đường huyết đối với từng loại và hàm lượng tinh bột khác nhau.
Lầm tưởng thứ ba là suy nghĩ phải điều trị bằng insulin đồng nghĩa với sự thất bại. Một số bệnh nhân tiểu đường type 2 có thể kiểm soát bệnh bằng cách thay đổi lối sống song phương pháp này không phải lúc nào cũng hiệu quả với tất cả mọi người.
Bản chất của tiểu đường là bệnh mạn tính có tính chất tiến triển, đồng nghĩa với việc phác đồ điều trị sẽ phải thay đổi theo thời gian. Insulin là hormone cho phép đường trong máu đi vào các tế bào. Ở người bệnh type 2, khả năng tự sản xuất loại hormone này của cơ thể suy giảm dần, ngay cả khi họ duy trì các thói quen lành mạnh.
Khi lượng insulin không đủ, đường tích tụ trong máu và có thể gây tổn thương cho toàn bộ cơ thể. Lúc này, sử dụng insulin giúp cân bằng đường huyết, không phải là dấu hiệu của sự thất bại.
Đối với người tiểu đường type 1, insulin là yếu tố sinh tồn bắt buộc vì tuyến tụy của họ đã hoàn toàn mất khả năng sản xuất loại hormone này, bất kể họ có lối sống lành mạnh ra sao.
"Bắt đầu một phác đồ điều trị bằng insulin không phải từ bỏ hay thất bại mà là cung cấp kịp thời những gì cơ thể đang cần. Đây là một liệu pháp y khoa mạnh mẽ và giúp cứu sống người bệnh", chuyên gia Flores nhấn mạnh.
Không chỉ mặc cảm về việc điều trị, nhiều người còn lầm tưởng về thể trạng khi cho rằng nếu chỉ số khối cơ thể (BMI) bình thường sẽ không bao giờ mắc bệnh tiểu đường. Thực tế, coi BMI như thước đo sức khỏe là một quan niệm sai lầm phổ biến. Chỉ số này không thể phân biệt giữa khối lượng cơ và mỡ, cũng như bỏ qua các yếu tố cốt lõi như di truyền, chủng tộc, môi trường, tuổi tác và áp lực tinh thần.
Đó là lý do một người bị xếp vào nhóm "béo phì" theo chỉ số BMI vẫn có thể trạng khỏe mạnh nhờ tỷ lệ cơ cao, mỡ thấp. Ngược lại, một người có cân nặng "đạt chuẩn" vẫn phải đối mặt với nguy cơ bệnh tật nếu cơ thể tích nhiều mỡ thừa nhưng thiếu hụt khối lượng cơ.
Các nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng tình trạng béo bụng, tức lượng mỡ tích tụ quanh vòng eo, mới là thước đo dự báo nguy cơ tiểu đường chính xác hơn nhiều so với chỉ số BMI. Do đó, người gầy hay có chỉ số BMI an toàn vẫn có thể mắc tiểu đường type 2.
Chuyên gia dinh dưỡng người Mỹ Meredith Rofheart cảnh báo: "Thật sai lầm khi cho rằng những người có chỉ số BMI an toàn thì không thể mắc tiểu đường type 2. Chúng ta cần phải đánh giá toàn diện các nguy cơ gây kháng insulin và rối loạn đường huyết khác để tránh bỏ sót bệnh".
Bên cạnh những lầm tưởng về thể trạng, không ít người vẫn duy trì niềm tin sai lệch rằng bệnh tiểu đường có thể được chữa khỏi hoàn toàn. Đến nay, y học hiện đại vẫn chưa tìm ra phương pháp điều trị dứt điểm căn bệnh này, dù đây vẫn là mục tiêu lớn trong tương lai. Thay vào đó, người bệnh chỉ có thể đạt đến trạng thái "lui bệnh" (remission), nghĩa là kiểm soát được lượng đường huyết ở mức an toàn mà không cần phải dùng thuốc.
Chuyên gia Flores giải thích: "Trạng thái lui bệnh là hoàn toàn khả thi đối với một số bệnh nhân tiểu đường type 2, đặc biệt là sau khi giảm cân rõ rệt và được can thiệp y tế kịp thời nhưng đây không phải là chữa khỏi bệnh tận gốc".
Bà cho hay để duy trì được trạng thái này, người bệnh đòi hỏi phải kiên trì thay đổi lối sống liên tục, đồng thời tiến hành theo dõi y tế và nhận sự hỗ trợ định kỳ.
"Tình trạng tăng cân trở lại hoặc sự suy giảm chức năng của tế bào beta tuyến tụy đều có thể khiến bệnh tái phát. Do đó, đồng hành và hỗ trợ dài hạn cho người bệnh là cần thiết", chuyên gia nói thêm.
Riêng với tiểu đường type 1, các nghiên cứu điều trị đang có những bước tiến triển đầy hứa hẹn, song vẫn là bệnh lý không thể đảo ngược và đòi hỏi phải có sự quản lý y tế liên tục suốt đời.
Theo các chuyên gia, thay vì tin vào những quan niệm sai lầm, người bệnh nên tập trung vào những thói quen sống lành mạnh đã được khoa học chứng minh là mang lại hiệu quả cao trong việc kiểm soát tiểu đường.
Trước hết, chìa khóa của chế độ dinh dưỡng hợp lý nằm ở việc cân bằng đĩa ăn hàng ngày. Cách thức là chủ động kết hợp chất đạm, chất béo lành mạnh với các nguồn tinh bột giàu chất xơ nhằm giữ cho đường huyết luôn ở mức ổn định.
Kiểm soát khẩu phần ăn bằng nguyên tắc đơn giản: ưu tiên dành một nửa đĩa thức ăn cho các loại rau không chứa tinh bột, một phần tư dành cho tinh bột phức hợp và phần còn lại là các loại thịt nạc giàu protein.
Song song với dinh dưỡng, người bệnh cần tăng cường vận động thể chất như tập kháng lực, tập cardio, chơi thể thao hay đi bộ, đồng thời cố gắng hạn chế tối đa thời gian ngồi một chỗ quá lâu trong ngày.
Cuối cùng, chủ động tầm soát sớm, nhất là người có tiền sử gia đình mắc bệnh. Tham vấn chuyên gia dinh dưỡng hay bác sĩ để xây dựng phác đồ cá nhân hóa phù hợp với thể trạng và nhu cầu riêng của bản thân để ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm.
Bình Minh (Theo EatingWell)
