Để tìm mộ bác ruột hy sinh ở Quảng Trị, ông Đào Công Sức một mình rong ruổi trên các tuyến đường mòn trong rừng sâu, có lần suýt lao xe xuống suối.
Liệt sĩ Đào Xuân Huân sinh năm 1947, là thanh niên xung phong thuộc một đơn vị của Bộ Tư lệnh Công binh. Năm 1971, trên đường hành quân từ Bắc vào chiến trường Quảng Trị, xe chở ông cùng đồng đội bị máy bay đánh bom tại xã Kim Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình (nay là Quảng Trị).
Những người bị thương được đưa vào bệnh viện dã chiến gần đó cấp cứu nhưng không qua khỏi. Ông Huân hy sinh khi 24 tuổi. Sáu liệt sĩ được chôn cất cùng một địa điểm trong rừng sâu. Một năm sau, gia đình nhận giấy báo tử. Tuy nhiên, ngoài thông tin đã hy sinh, không ai biết chính xác nơi ông nằm lại.
"Nhiều chục năm gia đình gần như không có bất kỳ manh mối nào. Không có thông tin nên cũng không biết phải bắt đầu từ đâu", ông Đào Công Sức, 45 tuổi, cháu của liệt sĩ Huân kể lại.
Bước ngoặt xuất hiện năm 2014. Từ hồ sơ lưu tại Bộ Tư lệnh Công binh, ông Sức biết được bác mình cùng năm đồng đội được an táng tại một khu vực có ghi tọa độ tương đối, gần km1+500 trên đường 14 cũ, thuộc huyện Lệ Thủy. Hồ sơ ghi lại hoàn cảnh hy sinh của cả sáu người.
Lực lượng quân đội quy tập hài cốt tại khu vực an táng liệt sĩ Đào Xuân Huân. Ảnh: Gia đình cung cấp
Cha ông Sức là em trai của liệt sĩ Huân. Khi hy sinh, ông Huân chưa lập gia đình. Trong nhà còn toàn người già và chị em gái nên trọng trách tìm kiếm, đưa hài cốt người bác được đặt lên vai cháu trai khi đó mới ngoài 30 tuổi.
Cầm những tài liệu ít ỏi, ông Sức lập tức lên đường vào Quảng Bình với suy nghĩ chỉ mất vài ngày là có thể tìm được nơi chôn cất. Nhưng thực tế trái ngược.
Con đường 14 được ghi trong hồ sơ gần như không còn tồn tại trên bản đồ hiện nay. Người dân địa phương không biết vị trí con đường cũ. Ngay cả hồ sơ lưu tại xã Kim Thủy cũng bị thất lạc, không còn tài liệu đối chiếu.
Có thời điểm, ông giao hết việc nuôi cá giống - nghề mưu sinh chính của gia đình cho người thân, dành nửa tháng ăn ở trong rừng, chạy xe máy dọc các tuyến đường mòn để dò từng địa điểm. Những chuyến đi chỉ dựa vào vài dòng ghi chép trong hồ sơ quân đội cùng linh cảm của cá nhân.
"Khu vực đó nằm sâu trong rừng, không có nhà dân. Muốn vào phải mang theo cả can xăng dự phòng", ông nhớ lại.
Có những lần băng rừng, ông Sức phải đi nhiều ngày. Do không thuộc địa hình và không quen với người bản địa, ông thường tìm tới doanh trại của bộ đội biên phòng xin ngủ nhờ. Có lần trời tối quá, ông suýt lao xe máy xuống con suối giữa rừng, nếu gặp nạn khó tìm ai cứu giúp.
Tìm kiếm tuy vất vả, nhưng ông Sức nói chưa bao giờ thấy nản lòng. Điều ông ái ngại nhất là để gia đình, con cái phải lo cho mình trong những chuyến đi dài.
Sau nhiều ngày lần theo những con đường cũ, ông Sức phát hiện một lối rẽ nhỏ gần cây cầu, nơi cây cối phủ kín, chỉ còn những vệt lún sâu trên nền đất, có vẻ là dấu tích xe quân sự từng đi qua. Đối chiếu với địa hình trong hồ sơ, linh tính mách bảo ông đây chính là khu vực sáu liệt sĩ được chôn cất.
Ghi chép của lực lượng quy tập khi tìm thấy vị trí các hài cốt hồi năm 2023. Ảnh: Gia đình cung cấp
Theo quy định, việc khai quật chỉ được thực hiện khi có căn cứ xác thực và do cơ quan chức năng tiến hành. Gia đình không thể tự ý đào bới. Ông Sức gửi hồ sơ, đề nghị cơ quan chức năng xem xét. Hầu như năm nào ông cũng trở lại Quảng Bình một đến hai lần. Cứ nghe ở đâu có thêm thông tin, ông lại lên đường. "Trong thâm tâm, tôi chắc nhẩm vị trí chính xác 7 đến 8 phần rồi nhưng vẫn cần thêm cơ sở để khẳng định", ông nói.
Năm 2022, sau nhiều lần liên hệ, ông tìm được đơn vị cũ của bác mình tại Bộ Tư lệnh Công binh và gặp cán bộ từng nhiều năm nghiên cứu hồ sơ chiến trường. Người này sau đó cùng ông vào Quảng Bình khảo sát hiện trường. Sau khi đi nhiều hướng, quan sát địa hình từ trên cao và đối chiếu hồ sơ tác chiến, đoàn khảo sát xác định khu vực ông Sức tìm thấy chính là chiến trường năm xưa.
Năm 2023, đội quy tập của tỉnh Quảng Bình bắt đầu tìm kiếm tại khu vực mà ông Sức cùng cán bộ công binh đã xác định. Giữa khu rừng từng là chiến trường khốc liệt hơn 50 năm trước, từng lớp đất được bóc lên cẩn trọng. Điều khiến tất cả vỡ òa là dưới lòng đất xuất hiện sáu bộ hài cốt xếp thành một hàng, đúng như thông tin trong hồ sơ lưu trữ.
"Tìm thấy đủ sáu bộ hài cốt, tôi mừng lắm, không biết diễn tả thế nào", ông kể.
Do chưa thể xác định danh tính từng người, đội quy tập đánh số thứ tự từ 1 đến 6 để lấy mẫu giám định ADN. Sau 51 năm dưới lòng đất, phần lớn hài cốt đã phân hủy. Mẫu vật phục vụ giám định chỉ còn một phần xương ống tay, xương ống chân và vài chiếc răng.
"Cán bộ giám định nói nếu quy tập muộn vài năm, chất lượng mẫu phẩm có thể suy giảm đến mức không thể xét nghiệm ADN", ông nhớ lại.
Ông Đào Công Sức (bìa phải) tiếp nhận kết quả giám định ADN của liệt sĩ Huân. Ảnh: Gia đình cung cấp
Sau khi cất bốc, toàn bộ hài cốt được đưa về nhà tưởng niệm tại nghĩa trang Mai Thủy để hương khói hàng ngày, chờ hoàn tất giám định. Nhờ sự kết nối của Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam cùng các chuyên gia của Viện Pháp y quốc gia, quá trình lấy mẫu và xét nghiệm được triển khai nhanh hơn.
Đến tháng 11/2024, Viện Pháp y quốc gia xác định chính xác danh tính liệt sĩ Đào Xuân Huân. Trong sáu hài cốt được quy tập, bốn trường hợp đã xác định được danh tính và được gia đình đón về quê nhà. Hai trường hợp còn lại chưa thể kết luận do mẫu phẩm phân hủy quá nặng, không đủ điều kiện phân tích ADN.
Bà Trần Thị Oanh Lan, Phó ban Chính sách, Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ, đánh giá trong 1.258 trường hợp được Hội hướng dẫn thủ tục để giám định ADN, liệt sĩ Huân được coi là rất hiếm khi thông tin tưởng như thất lạc kèm theo vô số khó khăn về xác định vị trí chôn cất. Tuy nhiên, nhờ sự phối hợp của nhiều cơ quan, nỗ lực của ông Sức, nhiều hài cốt trong đó có liệt sĩ Huân đã được đưa về quê.
Đối với ông Sức, tờ kết luận giám định khép lại hành trình kéo dài suốt 11 năm, hoàn thành tâm nguyện mà nhiều thế hệ trong gia đình vẫn luôn đau đáu. Đầu năm 2025, sau khi hoàn tất các thủ tục, hài cốt liệt sĩ Đào Xuân Huân được đưa từ Quảng Bình về quê nhà Hải Phòng để an táng.
"Bác đã về nhà rồi. Gia đình rất mãn nguyện", ông nói.
Sơn Hà
