Việt Nam vừa khai trương sàn giao dịch carbon, đây là một trong 4 thị trường trao đổi quyền phát thải, mở ra kênh hút vốn mới cho doanh nghiệp chuyển đổi xanh.
Thị trường carbon là nơi mua bán, trao đổi quyền phát thải khí nhà kính, kết quả giảm phát thải khí nhà kính giữa các quốc gia, doanh nghiệp, cá nhân, nhằm thúc đẩy nỗ lực giảm thải với chi phí hợp lý.
Quyền phát thải có thể được giao dịch trên bốn thị trường, gồm thị trường tín chỉ carbon tự nguyện quốc tế (Voluntary Carbon Market - VCM), thị trường theo khuôn khổ Công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC), sàn giao dịch carbon, và thị trường tự nguyện trong nước.
Trong đó, sàn giao dịch carbon có tên quốc tế là hệ thống trao đổi phát thải (ETS), là thị trường bắt buộc nhằm trao đổi hạn ngạch và tín chỉ carbon bù trừ trong một quốc gia. Theo thống kê cập nhật từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), toàn cầu có 40 sàn ETS, bao gồm Việt Nam.
Cách vận hành của sàn giao dịch carbon Việt Nam
Đồ họa: Thủy Trương
Hai loại hàng hóa được giao dịch trên sàn carbon Việt Nam là hạn ngạch khí nhà kính và tín chỉ carbon.
Trong đó, hạn ngạch khí nhà kính là giới hạn ô nhiễm tối đa doanh nghiệp được phép phát thải trong một khoảng thời gian. Chính phủ đã phân bổ hạn ngạch cho 110 doanh nghiệp nhiệt điện, sắt thép, xi măng giai đoạn 2025-2026. Trên cơ sở này, doanh nghiệp nào gây ô nhiễm vượt mức sẽ phải mua hạn ngạch của doanh nghiệp ít phát thải hơn. Đơn vị của hạn ngạch là tCO2e, hoặc tCO2tđ, tức một tấn khí tương đương CO2.
Còn tín chỉ carbon (carbon credit) là một loại giấy phép hoặc chứng chỉ có thể giao dịch, có giá trị mua bán và cung cấp cho người nắm giữ tín chỉ quyền phát thải một tấn CO2 hoặc loại khí thải khác nằm trong danh sách khí thải nhà kính. Theo quy định hiện hành, doanh nghiệp gây ô nhiễm được mua lượng tín chỉ carbon bù trừ tối đa 30% hạn ngạch được phân bổ.
Với hạn ngạch, bên bán là các doanh nghiệp phát thải ít hơn mức được phân bổ. Còn với tín chỉ, bên bán sẽ là chủ dự án tạo tín chỉ carbon được Nhà nước công nhận.
Trước mắt, 92 doanh nghiệp trong tổng số 110 đơn vị được phân bổ hạn ngạch tham gia giao dịch trên sàn. Trong giai đoạn thí điểm (2026-2028), doanh nghiệp được miễn phí dịch vụ khi mua bán qua sàn.
Kết thúc ngày giao dịch đầu tiên (29/6), sàn carbon ghi nhận khối lượng giao dịch hơn 1.200 tấn CO2e, tổng giá trị 161,7 triệu đồng. Trong đó, một tấn CO2e đạt giá cao nhất 136.000 đồng, giá đóng cửa giảm còn 130.000 đồng.
Cơ hội trên sàn dành cho ai?
Rừng thông tại Thanh Hóa, tháng 3/2024. Ảnh: Lê Hoàng
Sàn giao dịch carbon mang lại cơ hội cho cả doanh nghiệp gây ô nhiễm lẫn đơn giảm thải, trước sức ép xanh toàn cầu.
Với doanh nghiệp nhiệt điện, xi măng, sắt thép, sàn ETS giúp họ có "khoảng nghỉ", mua hạn ngạch, tín chỉ giá rẻ hơn để bù trừ, thay vì lập tức đầu tư vào công nghệ giảm thải. Theo tính toán từ Công ty TNHH Kiến tạo Khí hậu xanh (GreenCIC), với việc được mua tín chỉ bù trừ ở mức 30% hạn ngạch khí nhà kính phân bổ, nhóm doanh nghiệp ô nhiễm giảm được chi phí tuân thủ từ hơn 420 triệu USD xuống còn gần 70 triệu USD.
Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp chuyển đổi xanh hoặc phát triển dự án tín chỉ carbon sẽ có thêm lợi nhuận từ hoạt động bán quyền phát thải. Nhiều doanh nghiệp đã nhanh chóng nắm bắt cơ hội phát triển tín chỉ carbon, với đa dạng nguồn hàng từ rừng, điện tái tạo, tiết kiệm năng lượng... Tới đây, Việt Nam dự kiến có thêm lượng tín chỉ lớn từ lĩnh vực trồng lúa giảm phát thải và chuyển đổi xe điện, với sự tham gia của tập đoàn lớn như Vingroup.
Các quy định về tín chỉ carbon rừng đang dần được hoàn thiện. Theo Nghị định 180 về dịch vụ hấp thụ và lưu giữ carbon rừng, từ 1/7 tới, giao dịch kết quả giảm thải, tín chỉ carbon rừng cần được thực hiện theo hợp đồng hoặc qua sàn carbon. Kết quả giảm thải, tín chỉ cần được Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác nhận trước khi chuyển nhượng.
Giá 130.000 đồng một tấn CO2e là đắt hay rẻ?
Để dễ mường tượng, một tấn CO2e tương đương lượng khí thải một chiếc ôtô xăng chạy trong vòng một năm (tính toán trên giả định mức tiêu thụ nhiên liệu trung bình 6 lít mỗi 100 km, mỗi ngày di chuyển 20 km).
Về giá bán trên sàn ETS, theo cập nhật đến 1/4 của WB, hạn ngạch từ thị trường châu Âu đắt nhất thế giới, với mức giá 85 USD mỗi tCO2e. Các sàn có giá thấp hơn gồm Vương quốc Anh (55 USD), New Zealand (24 USD), Trung Quốc (12 USD)...
Giá đóng cửa trên sàn Việt Nam trong phiên giao dịch đầu tiên ở mức 130.000 đồng một tấn CO2e, tương đương gần 5 USD, cao hơn Indonesia (1 USD), Kazakhstan (1 USD). Sàn ETS tại Malaysia, Thái Lan và Philippines vẫn đang trong quá trình xây dựng. Còn Lào hiện mới phát triển thị trường carbon tự nguyện (VCM).
Trong báo cáo công bố hồi đầu năm, Công ty cổ phần Chứng khoán BIDV (BSC) nhận định sự ra đời của sàn giao dịch carbon cho thấy quyết tâm của Chính phủ với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050. Cùng với đó, việc bảo vệ môi trường chuyển dần từ trạng thái "tự nguyện" sang "bắt buộc". BSC dự báo sàn giao dịch này sẽ làm thay đổi biên lợi nhuận, trở thành biến số mới trong mô hình định giá doanh nghiệp.
Thủy Trương
