Vì sao chỉ 1/4 diện tích sầu riêng Tây Nguyên được cấp mã vùng trồng?

Hơn 20 năm gắn bó với cây sầu riêng, ông Phạm Xuân Lân ở xã Ea Knuếc (Đắk Lắk) chưa từng nghĩ vườn cây của gia đình lại gặp khó chỉ vì cách canh tác quen thuộc ở Tây Nguyên: trồng xen sầu riêng với cà phê.

Người trồng xen khó có mã vùng trồng sầu riêng

Gia đình ông Lân có hơn 2ha sầu riêng trồng từ năm 2005. Trong quá trình sản xuất, ông đều ghi chép nhật ký canh tác, quản lý vật tư, thực hiện yêu cầu kỹ thuật của doanh nghiệp thu mua. Tuy nhiên, đến nay khu vườn vẫn chưa được cấp mã số vùng trồng để phục vụ xuất khẩu.

Theo ông Lân, nhiều hộ dân nhận khoán đất của Công ty TNHH MTV Cà phê - ca cao Tháng 10 nên vẫn phải duy trì diện tích cà phê để thực hiện nghĩa vụ giao sản lượng. Vì vậy, việc chuyển toàn bộ sang chuyên canh sầu riêng rất khó.

"Người dân không mong muốn hạ thấp tiêu chuẩn. Chúng tôi chỉ mong có cơ chế phù hợp hơn với thực tế sản xuất. Nếu vẫn làm đúng quy trình nhưng không được cấp mã thì rất khó tham gia chuỗi xuất khẩu", ông Lân đề nghị.

Theo bà Ngô Thị Minh Trinh - Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Ea Knuếc, địa phương hiện có khoảng 5.000ha sầu riêng, phần lớn sản lượng hướng đến thị trường xuất khẩu.

"Quản lý mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc không chỉ phục vụ xuất khẩu mà còn giúp minh bạch chất lượng, bảo vệ thương hiệu và quyền lợi của người sản xuất", bà Trinh nói.

Còn bà Đặng Thị Thủy - Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk - cho hay toàn tỉnh hiện có 280 mã số vùng trồng sầu riêng với diện tích khoảng 7.500ha và 42 mã số cơ sở đóng gói.

Nếu 165 hồ sơ mã số vùng trồng đang chờ phía Trung Quốc phê duyệt được thông qua, diện tích đủ điều kiện xuất khẩu cũng chỉ đạt khoảng 12.500ha, tương đương 41% diện tích sầu riêng đang cho thu hoạch. 

"Điều đó đồng nghĩa gần 60% sản lượng, tương đương khoảng 295.000 tấn, vẫn chưa đủ điều kiện tham gia xuất khẩu chính ngạch", bà Thủy cho biết.

"Điểm nghẽn" từ quy mô sản xuất sầu riêng

Không chỉ Đắk Lắk, nhiều địa phương có vùng trồng sầu riêng lớn ở Tây Nguyên cũng gặp khó trong việc mở rộng và duy trì mã số vùng trồng.

Ông Trần Xuân Khải - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Gia Lai - cho biết địa phương hiện có 84 mã số vùng trồng sầu riêng với diện tích hơn 1.900ha. Tuy nhiên, 11 mã số vùng trồng đang bị tạm dừng do vi phạm quy định của thị trường nhập khẩu.

Theo ông Khải, khó khăn lớn nhất của Gia Lai là sản xuất còn nhỏ lẻ, phần lớn sầu riêng trồng xen trong vườn cà phê, hồ tiêu nên khó đáp ứng yêu cầu vùng trồng tập trung. Việc duy trì mã số cũng gặp trở ngại khi một bộ phận doanh nghiệp, hợp tác xã, nông dân chưa nhận thức đầy đủ trách nhiệm sau cấp mã.

Tại Lâm Đồng, địa phương có hơn 45.000ha sầu riêng, hiện có 351 mã số vùng trồng với diện tích hơn 13.300ha và 81 mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu.

Ông Hà Ngọc Chiến - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Lâm Đồng - cho biết với sản lượng dự kiến hơn 310.000 tấn năm 2026, năng lực kiểm nghiệm đang là điểm nghẽn.

Hiện Lâm Đồng mới có hai phòng kiểm nghiệm cadimi và chất vàng O được phía Trung Quốc công nhận. Nguy cơ quá tải vào cao điểm thu hoạch có thể kéo dài thời gian chờ kết quả, ảnh hưởng tiến độ thông quan và tăng chi phí doanh nghiệp.

Theo ông Nguyễn Hắc Hiển - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Đắk Lắk, quy định mới tại Nghị định 38/2026 khiến việc hình thành vùng trồng tập trung khó hơn.

"Nhiều hộ chỉ có vài sào hoặc vài héc ta đất. Muốn hình thành vùng trồng khoảng 10ha phải tập hợp nhiều hộ cùng tham gia, thống nhất quy trình sản xuất và duy trì ổn định trong thời gian dài. Đây là khó khăn lớn", ông Hiển nói.

Phó chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Nguyễn Thiên Văn cho biết ngay cả khi toàn bộ 165 hồ sơ mã số vùng trồng được phía Trung Quốc phê duyệt, tỉnh cũng mới chỉ có khoảng 41% diện tích sầu riêng được cấp mã.

"Chỉ cần giá sầu riêng giảm mạnh từ khoảng 70.000 đồng/kg xuống còn 30.000 đồng/kg hoặc thấp hơn, thiệt hại có thể lên tới hàng chục nghìn tỉ đồng, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của hàng chục nghìn hộ dân", ông Văn nói.

Theo ông Văn, tháo gỡ điểm nghẽn về mã số vùng trồng không chỉ nhằm tăng số lượng mã được cấp mà còn là điều kiện để đưa vùng nguyên liệu lớn vào chuỗi xuất khẩu chính ngạch, bảo vệ giá trị ngành hàng tỉ USD trong bối cảnh thị trường ngày càng siết chặt yêu cầu.