Khi các mảng kiến tạo di chuyển ra xa nhau, dung nham có thể tràn ra đáy biển dọc theo các sống núi giữa đại dương - Ảnh: SPL
Nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature ngày 8-7 cho biết nhóm nhà khoa học do Jean-Yves Royer, nhà địa vật lý biển thuộc Trung tâm Nghiên cứu khoa học quốc gia Pháp và Đại học Brest, dẫn đầu đã ghi lại một sự kiện hiếm có tại Sống núi Đông Nam Ấn Độ (SEIR).
Đây là khu vực nằm sâu dưới Ấn Độ Dương, nơi mảng Nam Cực và mảng Úc đang tách xa nhau qua thời gian địa chất.
Các sống núi giữa đại dương được xem như "xưởng sản xuất" vỏ Trái Đất. Tại đó, vật chất nóng từ lớp phủ bên dưới đi lên, nóng chảy một phần rồi đông đặc, tạo thành lớp vỏ đại dương mới.
Dù quá trình này đã được giới khoa học hiểu từ lâu, việc quan sát trực tiếp một đợt tách giãn và phun trào dưới đáy biển gần như là điều chưa từng có, do khu vực xảy ra thường ở rất sâu và rất xa bờ.
Để theo dõi SEIR, nhóm nghiên cứu đã đặt một hệ thống quan sát tự động dưới biển vào tháng 2-2024.
Hệ thống gồm thiết bị thu âm dưới nước để bắt tín hiệu động đất, các trạm phát tín hiệu âm thanh dùng để đo khoảng cách, cảm biến áp suất đáy biển và các đợt lập bản đồ đáy biển lặp lại.
Cứ sau một khoảng thời gian, các trạm dưới biển trao đổi tín hiệu âm thanh với nhau, từ đó giúp nhóm nghiên cứu biết được khoảng cách giữa chúng đang thay đổi ra sao.
Sống núi dưới Ấn Độ Dương đang là tâm điểm của sự chú ý của nhiều nhà khoa học - Ảnh: NATURE
Ngày 26-4-2024, chỉ khoảng 2 tháng sau khi thiết bị được đặt xuống, các máy thu âm bắt đầu ghi nhận một chuỗi chấn động. Dữ liệu sau đó cho thấy đáy biển đã trải qua một biến động rất lớn.
Phần đáy thung lũng dưới biển lún tổng cộng 4,2m trong 6 ngày, trong đó phần lớn mức lún xảy ra chỉ trong 16 giờ đầu.
Cùng lúc, các phép đo bằng tín hiệu âm thanh cho thấy hai bên đáy biển bị kéo xa nhau hơn 1m. Mô hình của nhóm nghiên cứu ước tính độ tách giãn có thể đạt khoảng 2,4m.
Theo nhóm tác giả, sự kiện này gắn với việc một bể magma dạng tấm bên dưới đáy biển bị rút cạn.
Khi magma thoát ra, nó bơm vào các khe nứt, đẩy hai bên vỏ đại dương ra xa nhau rồi phun lên đáy biển dưới dạng dung nham. Ước tính có khoảng 160 triệu m³ dung nham đã trào ra trong khoảng 16 ngày.
Nhà nghiên cứu Jean-Yves Royer cho biết quy mô sự kiện là một bất ngờ lớn. Ông nói nhóm nghiên cứu ban đầu chỉ trông đợi đáy biển dịch chuyển theo chiều dọc vài cm, nhưng thực tế lại đo được mức lún tới 4,2m.
Theo ông, đợt chuyển động này đã giải phóng lượng ứng suất tích tụ trong khoảng ba đến sáu thập kỷ tại đoạn sống núi nói trên.
Trong bài phân trên Nature, hai nhà khoa học Ingo Grevemeyer và Lars H. Ruepke nhận định công trình này đem lại phép đo trực tiếp hiếm có về cách vỏ đại dương được tạo ra giữa hai mảng kiến tạo.
Kết quả giúp giới khoa học hiểu rõ hơn những gì xảy ra ở các sống núi giữa đại dương, nơi phần lớn bề mặt hành tinh được hình thành nhưng con người rất khó tiếp cận trực tiếp.
