Tây NinhSuốt nửa thế kỷ, bà Lê Thị Mừng, 68 tuổi, đi nhiều nơi, tìm gặp đồng đội cũ nhưng vẫn chưa xác định được nơi an nghỉ của 4 người anh hy sinh trong chiến tranh.
Chiều 9/7, bà Mừng cùng các thân nhân liệt sĩ lên chuyến xe do UBND xã Vĩnh Hưng tổ chức, di chuyển hơn 30 km đến phường Kiến Tường để lấy mẫu ADN phục vụ xác định danh tính hài cốt.
Trở về nhà khi trời chạng vạng, bà đến bàn thờ thắp nhang cho mẹ và các anh, mong lần tìm kiếm này có kết quả. Trong gian thờ, bằng truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng Lê Thị Vĩ được đặt cạnh bằng Tổ quốc ghi công của thượng sĩ, liệt sĩ Lê Văn Luyến.
"Hồi còn sống, má nhiều lần căn dặn ba chị em cố tìm nơi an nghỉ của các anh. Giờ hai chị cũng đã mất mà tâm nguyện của má vẫn chưa thành", bà Mừng nói, mắt đỏ hoe.
Gia đình bà có 7 anh chị em, trước đây sống trong căn nhà lá ven sông ở vùng 8 của cách mạng, nay thuộc xã Vĩnh Hưng. Đây thường là nơi bộ đội dừng chân ăn nghỉ mỗi khi hành quân.
Khi khoảng 15-16 tuổi, bốn người anh của bà lần lượt tham gia cách mạng. Mỗi lần hành quân ngang nhà, họ chỉ kịp ghé thăm gia đình rồi tiếp tục lên đường.
Năm 1965, ông Lê Văn Thu, khi đó ngoài 20 tuổi, chiến đấu tại huyện Cái Bè, tỉnh Mỹ Tho, nay là xã Cái Bè, tỉnh Đồng Tháp. "Má kể lần cuối về thăm nhà, anh nói có quen một cô gái ở Cái Bè, đợi sau trận đánh sẽ đưa về ra mắt gia đình", bà Mừng nhớ lại.
Bà Lê Thị Mừng thắp hương cho mẹ và anh trai. Ảnh: Nam An
Cuối năm đó, gia đình nhận tin ông Thu hy sinh. Một năm sau, người anh Lê Văn Luyến, mang quân hàm thượng sĩ, cũng hy sinh khi 18 tuổi.
Năm 1968, ông Lê Văn Chờ bị lính biệt kích phục kích, sát hại trên đường đi họp. Cùng năm, cha bà Mừng qua đời vì bom đạn.
Sau những mất mát liên tiếp, bà Vĩ vẫn tiếp tục nuôi giấu, tiếp tế cho bộ đội và cho hai con gái lớn tham gia dân công hỏa tuyến. Khi 14-15 tuổi, bà Mừng cũng chèo xuồng đi bán bắp, dưa hấu để ngụy trang việc vận chuyển gạo, muối và nhu yếu phẩm cho lực lượng cách mạng.
"Cứ 2-3 ngày, tôi lại chèo xuồng đi một chuyến. Bên ngoài là bán hàng, nhưng thực tế là đưa đồ tiếp tế cho bộ đội", bà kể.
Người anh còn lại, ông Lê Văn Đợi, khi đó 30 tuổi, là xã đội phó xã Tuyên Bình, đã có vợ và bốn con. Năm 1972, trong một chuyến công tác, ông bị lính biệt kích sát hại, thi thể được đưa đến một bờ kênh.
Đối phương sau đó báo cho gia đình đến nhận thi thể. Tuy nhiên, lo việc xuất hiện có thể làm lộ cơ sở cách mạng và ảnh hưởng đến tổ chức, người thân không thể đến đưa ông về. Vị trí chôn cất vì thế cũng không được xác định.
Sau ngày đất nước thống nhất, gia đình bà Mừng nhiều lần tìm đến các nghĩa trang, nhờ chính quyền hỗ trợ và hỏi thông tin từ cựu binh, song không tìm thấy phần mộ của bốn người. Bà Vĩ cùng hai người con gái sau đó lần lượt qua đời.
Theo những manh mối gia đình còn lưu giữ, ông Lê Văn Thu hy sinh tại khu vực Cái Bè, nhưng không rõ năm nhập ngũ, đơn vị và cấp bậc. Ba người còn lại được cho là hy sinh trên địa bàn xã Vĩnh Hưng ngày nay, song chưa xác định được nơi an táng.
Bà Lê Thị Mừng bên bằng Tổ quốc ghi công anh trai thứ 5, thượng sĩ, liệt sĩ Lê Văn Luyến. Ảnh: Nam An
Ông Nguyễn Hoàng Hiếu, Phó phòng Văn hóa - Xã hội xã Vĩnh Hưng, cho biết trước đây hồ sơ của bốn liệt sĩ - anh của bà Mừng do Phòng Lao động, Thương binh và Xã hội huyện Vĩnh Hưng, tỉnh Long An cũ, quản lý.
Sau sáp nhập và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, hồ sơ được bàn giao về các xã nơi thân nhân trực tiếp thờ cúng liệt sĩ. Hiện xã Vĩnh Hưng quản lý hai hồ sơ của liệt sĩ Lê Văn Liếng, tên trên bằng Tổ quốc ghi công là Lê Văn Luyến, và liệt sĩ Lê Văn Đợi.
Theo ông Hiếu, việc xác định nơi chôn cất các liệt sĩ gặp nhiều khó khăn do người trực tiếp mai táng phần lớn đã qua đời; một số thi thể bị bom đạn hủy hoại, không còn dấu vết. Sau nhiều thập kỷ, địa hình và hiện trạng các khu vực chôn cất cũng bị xáo trộn, thay đổi, khiến việc xác định vị trí chính xác càng khó khăn.
Ông Đặng Ngọc Tảo, Phó giám đốc Sở Nội vụ tỉnh Tây Ninh, cho biết nhiều năm qua địa phương luôn hỗ trợ các gia đình tìm kiếm liệt sĩ, đặc biệt những trường hợp có nhiều người thân hy sinh như gia đình bà Mừng.
Trong Chiến dịch 500 ngày đêm đang triển khai, tỉnh ưu tiên lấy mẫu gene của thân nhân cao tuổi nhằm kịp thời thu thập dữ liệu phục vụ xác định danh tính liệt sĩ.
Theo quy trình, công an lấy mẫu máu hoặc sinh phẩm của thân nhân, bảo quản và gửi đến các trung tâm giám định ADN thuộc Bộ Công an cùng đơn vị phối hợp để lưu trữ, phân tích, đối chiếu với cơ sở dữ liệu hài cốt liệt sĩ.
Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh chủ trì thành lập các đội chuyên trách, khai quật và thu nhận mẫu sinh phẩm từ những phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính tại các nghĩa trang trên địa bàn. Mẫu sau đó được gửi đến đơn vị chuyên môn để tách chiết, giải mã và giám định ADN.
Khi kết quả mẫu của thân nhân và hài cốt trùng khớp, cơ quan chức năng sẽ thông báo cho gia đình.
Tây Ninh hiện có khoảng 18.500 mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính. Sau hơn bốn tháng triển khai chiến dịch, đến ngày 20/7, tỉnh đã lấy mẫu tại hơn 13.300 phần mộ, đạt trên 71%; trong đó hơn 10.600 mẫu đủ điều kiện phục vụ giám định.
"Việc lấy mẫu, giải mã và đối chiếu gene được thực hiện trên phạm vi toàn quốc, khối lượng rất lớn nên cần nhiều thời gian", ông Tảo nói.
Việc được lấy mẫu ADN mang lại hy vọng mới cho bà Mừng. Những ngày qua, bà vẫn bán củi tại căn nhà thuê, thi thoảng lại ngóng ra đường xem có người mang thư từ hoặc tin tức từ cơ quan chức năng hay không.
"Mong ước lớn nhất của tôi trước khi nhắm mắt là biết các anh nằm ở đâu, để con cháu sau này còn hương khói, chăm nom", bà nói.
Hoàng Nam
