Các vụ đụng độ dai dẳng ở eo biển Hormuz đã thử thách lòng kiên nhẫn của Mỹ, khi Iran coi đây là đòn bẩy chiến lược không thể từ bỏ.
"Những gì nước Mỹ nhận được là thành công, giá dầu giảm và chiến thắng", Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 18/6 hân hoan thông báo trên mạng xã hội Truth Social về bản ghi nhớ mà ông ký một ngày trước đó với Iran.
Theo bản ghi nhớ được hai bên công bố, ngay sau khi ký kết, Bộ Tài chính Mỹ sẽ cấp lệnh miễn trừ, cho phép Iran nối lại hoạt động xuất khẩu dầu và nhiên liệu. Eo biển Hormuz được mở lại trong 60 ngày và hai bên chấm dứt các hoạt động thù địch, tạo điều kiện cho quá trình đàm phán một thỏa thuận hòa bình lâu dài.
Nhưng chỉ vài tuần sau, khi lưu lượng tàu thuyền qua eo biển Hormuz dần tăng lên, các cuộc đụng độ mới liên quan tới tuyến hàng hải này lại xuất hiện.
Cơ quan Điều hành Thương mại Hàng hải Vương quốc Anh (UKMTO) thông báo 3 tàu hàng bị tấn công bằng "vật thể bay không xác định" gần bờ biển Oman ngày 7/7, khi chúng đi qua eo biển Hormuz.
Trang Axios dẫn lời hai quan chức Mỹ giấu tên cho biết Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã phóng ít nhất hai tên lửa vào các tàu đang di chuyển qua eo biển này, trong đó có Al Rekayyat, tàu chở LNG của Qatar.
Tàu đã phát tín hiệu cầu cứu ngay khi trúng tên lửa và đang đối mặt nguy cơ nổ do hỏa hoạn, theo Reuters. Hãng tin này thêm rằng một siêu tàu dầu treo cờ Arab Saudi cũng bị hư hại tại eo biển Hormuz do trúng tên lửa từ phía IRGC. Một tàu dầu khác cũng bị vật thể không xác định tấn công ở eo biển Hormuz, gây hư hại cho cấu trúc tàu.
Tàu thuyền đang neo đậu trên eo biển Hormuz, ngoài khơi thành phố Bandar Abbas, Iran, ngày 11/6/2026. Ảnh: AP
Hãng thông tấn Iran IRNA dẫn các nguồn tin giấu tên cho hay Al Rekayyat bị nhắm mục tiêu ở eo biển Hormuz sau khi "phớt lờ những cảnh báo liên tục từ phía Iran". Tuy nhiên Tehran không trực tiếp nhận trách nhiệm về sự việc.
Người phát ngôn Bộ Quốc phòng Iran Reza Talaeinik tuyên bố "Cộng hòa Hồi giáo đang theo đuổi con đường ngoại giao, nhưng sẽ đưa ra phản ứng kiên quyết, hiệu quả và tương xứng đối với mọi hành vi gây hấn hoặc vượt lằn ranh đỏ".
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) rạng sáng 8/7 thông báo bắt đầu tiến hành "loạt cuộc tấn công mạnh mẽ" nhằm đáp trả việc Iran nhắm mục tiêu và tập kích các tàu thương mại qua eo biển Hormuz.
IRGC sau đó thông báo đã tiến hành đòn tập kích đáp trả, tấn công 85 mục tiêu quân sự Mỹ tại cảng Salman và căn cứ Hạm đội 5 ở Bahrain cùng căn cứ không quân Ali Al Salem ở Kuwait. Lực lượng Iran còn thông báo đã bắn hạ một máy bay không người lái MQ-9 của Washington trên bầu trời tỉnh Bushehr.
Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn với Iran đã chấm dứt. Video: CNBC
Thông tin về những đụng độ mới xuất hiện khi Mỹ và Iran đang trong giai đoạn 60 ngày đàm phán nhằm chấm dứt hoàn toàn xung đột. Vòng đàm phán gián tiếp diễn ra tại Qatar tuần trước đã khép lại mà không đạt được bất kỳ tiến triển khả quan.
Thế khó với Iran
Georgi Kantchev, nhà bình luận của WSJ, cho rằng cuộc đấu hỏa lực ở Hormuz phơi bày tình thế tiến thoái lưỡng nan ngày càng lớn đối với những lãnh đạo có quan điểm cứng rắn của Tehran.
"Họ vốn dựa vào quyền kiểm soát eo biển này để tạo vị thế trên bàn đàm phán với Mỹ, nhưng lại đang cảm thấy quyền lực của mình suy yếu khi ngày càng có nhiều tàu thuyền qua eo biển", Kantchev nói.
Giới bảo thủ ở Tehran ngày càng lo ngại khi các tàu thuyền gần đây đang tấp nập qua lại trên tuyến đường biển do Mỹ hậu thuẫn gần Oman. Hoạt động vận tải biển qua eo biển đã phục hồi, thúc đẩy nguồn cung tăng lên, kéo giá dầu giảm đáng kể.
Sau khi Mỹ - Iran ký bản ghi nhớ, giá dầu Brent duy trì ổn định quanh 70 USD một thùng như trước chiến sự. Trong khi đó, Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ và Đồng minh (OPEC+) ngày 5/7 thông báo tăng sản lượng dầu thêm 188.000 thùng một ngày kể từ tháng 8, mức tăng tương tự tháng 6 và 7.
Sự hạ nhiệt giá dầu và nguồn cung dồi dào hơn đã mang lại lợi thế lớn cho Tổng thống Trump, giúp ông thoát khỏi áp lực phải nhanh chóng đạt thỏa thuận với Iran.
Đây không phải là điều Tehran mong đợi, theo Mohsen Milani, giáo sư chính trị tại Đại học Nam Florida. Iran muốn các tàu đi qua Hormuz trước hết phải nhận được sự chấp thuận của họ, sử dụng hải trình qua lãnh hải nước này và cuối cùng là nộp phí dịch vụ hàng hải.
"Iran muốn vũ khí hóa vị thế địa lý của eo biển Hormuz nhằm gia tăng sức nặng trên bàn đàm phán", giáo sư Milani cho hay.
Các cuộc tấn công nhằm vào tàu dầu qua Hormuz gần đây dường như nhắm tới mục đích gây gián đoạn và răn đe các phương tiện qua lại eo biển, theo Sanam Vakil, giám đốc chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại viện nghiên cứu Chatham House ở London.
Tuy nhiên, chiến lược dường như đang phản tác dụng, bởi chúng có thể tạo thêm động lực cho các nhà xuất khẩu vùng Vịnh tìm kiếm giải pháp thay thế, khiến khả năng gây sức ép của Iran càng thêm suy yếu.
"Chiến lược này ngày càng kém hiệu quả, đồng thời làm suy giảm chính vị thế của Iran. Họ chẳng khác nào đang tự lấy đá ghè chân", Vakil nói.
Giá dầu trong các hợp đồng tương lai đã tăng nhẹ sau các vụ tấn công tàu, nhưng mức giá vẫn chỉ quanh mức 73 USD mỗi thùng, thấp hơn nhiều so với đỉnh điểm 120 USD vào những ngày đầu xung đột Iran.
Ngày 7/7, Arab Saudi cũng phát tín hiệu giảm giá bán cho các khách hàng châu Á. Xuất khẩu dầu từ Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đã nhanh chóng phục hồi nhờ sử dụng các tuyến thay thế, nâng lượng xuất khẩu từ 1,9 triệu thùng mỗi ngày trong tháng 3 lên 4,3 triệu thùng vào đầu tháng 6, đạt gần 85% so với mức trước chiến tranh.
Theo Kpler, dòng chảy dầu thô qua eo biển Hormuz đã tăng lên khoảng 8 triệu thùng mỗi ngày vào đầu tháng 7, bằng khoảng một nửa so với mức trước khi xung đột bùng phát.
Các hải trình đi qua eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian
Hải trình qua hành lang phía nam eo biển Hormuz, vốn được cơ quan hàng hải của Liên Hợp Quốc chấp thuận và được quân đội Mỹ giám sát, đã giúp lưu lượng vận chuyển phục hồi hơn 30% so với mức trước chiến tranh. Theo công ty dữ liệu hàng hóa Kpler, khoảng 36 tàu đã đi qua tuyến đường này trong ngày 6/7, so với chỉ một vài tàu mỗi ngày trong thời gian xung đột.
Việc các nước tìm cách né tránh sự kiểm soát của Iran đã khiến những lãnh đạo cứng rắn ở Iran, đặc biệt là IRGC vốn phản đối thỏa thuận hòa bình sơ bộ với Mỹ, càng thêm bất bình. Theo họ, thỏa thuận này chủ yếu nhằm mở lại eo biển Hormuz và hạ nhiệt sức ép lên giá dầu.
Sau khi xem dữ liệu về xuất khẩu dầu gia tăng, Ehsan Hosseini, tổng biên tập của trang web kinh tế Iran theo khuynh hướng bảo thủ Khat-e Energy, đã đổ lỗi cho các nhà đàm phán nước này vì đã tạo điều kiện cho tàu bè đi qua hành lang Oman, khiến đòn bẩy của Tehran ở Hormuz gần như biến mất.
"Sai lầm nghiêm trọng của các ông là không thể tha thứ. Ai đó đã trói tay các lực lượng vũ trang rồi", ông nói.
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, trưởng phái đoàn đàm phán của Tehran, tuần trước cho biết eo biển Hormuz nên được mở cửa, vì điều đó có lợi cho chính Iran. Nhưng các lãnh đạo tôn giáo trên khắp cả nước lại kêu gọi cách tiếp cận cứng rắn đối với hoạt động giao thông hàng hải qua khu vực.
"Nếu bất kỳ con tàu nào đi qua tuyến đường biển này mà chưa được cho phép và không tuân thủ luật pháp của Cộng hòa Hồi giáo, nó sẽ bị đánh chìm xuống đáy vịnh Ba Tư", Mohammad-Nabi Mousavifard, giáo sĩ chủ trì buổi cầu nguyện tại thành phố Ahvaz của Iran hôm 3/7, tuyên bố.
Ảnh Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký bản ghi nhớ với Mỹ tại Tehran, Iran, ngày 18/6. Ảnh: AP
Giáo sư Mohsen Milani thêm rằng ý tưởng kiểm soát và thu phí tàu thuyền qua eo biển cho thấy Iran đang tìm cách biến quyền chủ quyền đối với một nửa eo biển Hormuz thành ảnh hưởng lâu dài. Tuy nhiên, Mỹ "đang tìm cách ngăn chặn mọi phương án có thể mở rộng quyền kiểm soát của Iran, dựa trên nguyên tắc tự do hàng hải".
Cạn kiên nhẫn
Tổng thống Trump những ngày qua đã liên tục đe dọa sẽ tái khởi động chiến dịch không kích nếu Iran không chịu thỏa hiệp. Hôm 6/7, ông nói tại Phòng Bầu dục rằng "chúng ta hoặc là đạt được một thỏa thuận, hoặc là sẽ giải quyết dứt điểm công việc này".
Dù khẳng định muốn đạt được thỏa thuận hơn là làm tổn hại đến cuộc sống của hàng triệu người Iran, ông chủ Nhà Trắng khẳng định Mỹ "có thể đánh sập các cây cầu của họ chỉ trong một giờ và triệt hạ toàn bộ nguồn cung năng lượng của họ".
Đến ngày 8/7, ông Trump dường như đã mất kiên nhẫn hoàn toàn. "Đàm phán với họ chỉ lãng phí thời gian", Tổng thống Mỹ phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ, khi được hỏi liệu thỏa thuận ngừng bắn với Iran còn hiệu lực hay không. "Tôi cho rằng bản ghi nhớ ký với Iran đã chấm dứt".
Ông Trump dùng ngôn từ gay gắt để chỉ trích giới lãnh đạo Iran, cho rằng Tehran "chơi không đẹp" khi tấn công các tàu thương mại ở eo biển Hormuz, hành động bị cho là vi phạm thỏa thuận ngừng bắn.
Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn với Iran đã chấm dứt. Video: CNBC
Đây là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy thỏa thuận mà ông Trump theo đuổi với Iran gần như đã sụp đổ, theo CNN. Bộ Ngoại giao Iran sau đó ra tuyên bố cảnh báo Mỹ về những "hậu quả nguy hiểm", đồng thời cho rằng các phần chủ chốt trong bản ghi nhớ đã vô hiệu sau tuyên bố của ông Trump.
Vài giờ sau, Tổng thống Mỹ cho hay quân đội nước này đang chuẩn bị tiến hành đợt không kích mới nhắm vào Iran. "Chúng tôi đã đánh họ rất mạnh tối qua", ông nói. "Chúng tôi có thể sẽ đánh họ rất mạnh nữa vào tối nay".
Thanh Tâm (Theo WSJ, Al Jazeera, Iran International)
