Sau khi Tòa án Tối cao Mỹ mở đường cho chính quyền ông Trump chấm dứt TPS, nhiều người nhập cư tiếp tục khởi kiện nhằm ngăn bị trục xuất khỏi Mỹ.
Tháng trước, Tòa án Tối cao Mỹ tuyên bố không can thiệp quyết định của chính quyền Tổng thống Donald Trump về việc chấm dứt quy chế Tình trạng Bảo vệ Tạm thời (TPS) đối với người nhập cư.
TPS được giới chức Mỹ cấp cho những người nhập cư được cho là sẽ gặp nguy hiểm nếu phải hồi hương do ở đó đang có chiến tranh, thiên tai hoặc những hoàn cảnh đặc biệt. Quy chế này giúp họ không bị nhanh chóng trục xuất khỏi Mỹ.
Mỹ đã cấp TPS cho hơn 600.000 người Venezuela trước khi chính quyền Tổng thống Donald Trump chấm dứt vào năm 2025. Nhóm nhập cư lớn thứ hai được Mỹ cấp TPS là người gốc Haiti, với khoảng 330.000-350.000 người. Quy chế này cũng được cấp cho hàng nghìn người Syria tới Mỹ kể từ khi nội chiến ở nước này bùng phát năm 2011.
Dahlia Doe (sử dụng tên giả), đến Mỹ năm 2015, là một trong nhóm người Syria đã đệ đơn kiện nhằm ngăn chính phủ Mỹ hủy bỏ TPS đối với gần 4.000 đồng hương của mình.
"Tôi cảm thấy vô cùng căng thẳng và bất an. Nhưng điều duy nhất chúng tôi có thể làm là tiếp tục đấu tranh và không bỏ cuộc", Dahlia Doe nói.
Người biểu tình tại Washington kêu gọi duy trì quy chế TPS cho người Haiti hồi tháng 4. Ảnh: Reuters
Phán quyết của Tòa Tối cao để ngỏ khả năng những người thụ hưởng TPS khởi kiện hành động của chính quyền Trump với lý do vi phạm Hiến pháp. Do đó, các luật sư đại diện cho Dahlia Doe và người nhập cư đang lên kế hoạch xoáy sâu vào lập luận này nhằm duy trì TPS.
Shane Kadidal, luật sư của Trung tâm Quyền Hiến pháp, cho biết thời gian là yếu tố quyết định.
Ông cho biết Bộ Tư pháp đang đề nghị các thẩm phán từng ra phán quyết bất lợi cho chính quyền nhanh chóng hủy bỏ các lệnh đó, để giới chức có thể bắt đầu trục xuất người nhập cư từ Haiti, Syria, Nam Sudan, Ethiopia, Myanmar, Somalia và Yemen, những người vốn đang sống hợp pháp tại Mỹ.
Chính quyền ông Trump cho rằng phán quyết của Tòa án Tối cao đã hoàn toàn ủng hộ quyết định hủy quy chế TPS. Trong thông cáo tháng trước, Nhà Trắng khẳng định phán quyết "dứt khoát" của các thẩm phán đã trao cho chính quyền "toàn quyền chấm dứt" các biện pháp bảo vệ này.
"Mọi người đang tìm cách để giữ nguyên phán quyết của các tòa cấp dưới ngăn chấm dứt TPS, nhằm có thêm thời gian đưa ra những lập luận mới", Kadidal nói. "Phán quyết của Tòa án Tối cao đã làm bùng lên làn sóng kiện tụng mạnh mẽ hơn".
Cho đến nay đã có ba tòa án liên bang ra phán quyết chống lại chính quyền về TPS. Thẩm phán Brian Murphy tại Boston ngày 24/7 cho biết sẽ tiếp tục duy trì quy chế TPS đối với người di cư từ Ethiopia trong khi xem xét các lập luận pháp lý mới của họ.
Một ngày trước đó, thẩm phán Patti Saris, cũng tại Boston, quyết định tạm thời giữ nguyên quy chế TPS cho người Nam Sudan. Thẩm phán Matthew Kennelly ở Chicago cũng ra phán quyết cấm chính quyền chấm dứt quy chế bảo vệ nhân đạo đối với người Myanmar ít nhất đến ngày 7/8.
Các luật sư đại diện cho người nhập cư thụ hưởng TPS đã kêu gọi các thẩm phán nhanh chóng đưa ra phán quyết mới, dựa trên lập luận rằng hành động của chính phủ sẽ tước đoạt quyền tự do và tài sản của người nhập cư một cách vi hiến.
Các khiếu nại này được đưa ra theo Điều khoản Quy trình Pháp lý Công bằng thuộc Tu chính án thứ 5, trong đó quy định chính phủ không thể tước đoạt "tính mạng, tự do hay tài sản" của một người mà không tuân thủ các quy trình và thủ tục được quy định trong luật liên bang.
Trong các vụ kiện về việc chấm dứt TPS, nguyên đơn cho rằng bộ trưởng an ninh nội địa Kristi Noem khi còn tại nhiệm đã ra quyết định thiếu căn cứ và không tuân thủ quy định phải tham vấn các cơ quan liên bang liên quan, trước khi hủy quy chế bảo vệ người di cư khỏi bị trục xuất. Chính quyền nhiều lần bác bỏ cáo buộc này.
Một gia đình người nhập cư rời khỏi khách sạn ở New York City ngày 10/1/2024. Ảnh: AFP
Luật sư đại diện cho người nhập cư Myanmar nói với thẩm phán Kennelly rằng giấy phép lao động và TPS là những quyền và lợi ích được Hiến pháp Mỹ bảo vệ, nên chính phủ phải tuân thủ đầy đủ các thủ tục pháp lý trước khi tước bỏ chúng.
Các luật sư cũng đề nghị tòa xem xét liệu bà Noem có vượt quá thẩm quyền khi hủy quy chế TPS hay không. Họ cho rằng khi được thành lập sau vụ khủng bố 11/9/2001, Bộ An ninh Nội địa (DHS) đã tiếp nhận nhiều chức năng từ các cơ quan khác, trong đó có những nhiệm vụ về nhập cư, nhưng không bao gồm thẩm quyền hủy quy chế TPS.
Theo lập luận này, thẩm quyền đó vẫn thuộc về Bộ trưởng Tư pháp, người được luật trao thẩm quyền quyết định cuối cùng về TPS khi chương trình được thiết lập từ những năm 1990.
Nhóm luật sư đại diện cho người nhập cư Ethiopia cũng lập luận với thẩm phán tại Boston rằng "quốc hội đã quy định rất rõ rằng thẩm quyền chấm dứt quy chế TPS thuộc về Bộ trưởng Tư pháp và chưa bao giờ chuyển giao quyền này cho Bộ trưởng An ninh Nội địa hay bất kỳ quan chức nào khác".
Hiện có hơn 4.000 người Ethiopia được phép sinh sống hợp pháp tại Mỹ nhờ chương trình TPS.
Tuy nhiên, chính quyền ông Trump bác bỏ những lập luận này. Trong vụ kiện liên quan đến người Yemen, các luật sư của Bộ Tư pháp dẫn một đoạn trong phán quyết của Tòa án Tối cao, trong đó nêu rõ "thẩm quyền quyết định liên quan đến TPS thuộc về Bộ trưởng An ninh Nội địa".
Phát biểu trước thẩm phán tại New York tuần trước, các luật sư của Bộ Tư pháp cho biết bà Noem đã hành động đúng thẩm quyền khi quyết định tước bỏ TPS của người nhập cư gốc Yemen.
Chương trình TPS dành cho người từ Yemen được khởi xướng năm 2015, khi xung đột vũ trang tại đây khiến công dân nước này đang sống ở Mỹ không thể trở về quê hương an toàn. Gần 1.400 người Yemen đã được Bộ An ninh Nội địa cấp quy chế TPS tại Mỹ.
Bộ Tư pháp tranh luận thêm rằng nếu bên nguyên cho rằng Bộ An ninh Nội địa không có thẩm quyền với TPS, "điều đó có nghĩa là Yemen ngay từ đầu chưa bao giờ được đưa vào diện TPS một cách hợp lệ và do đó chẳng có quy chế nào để mà chấm dứt".
Một diễn biến khác trong loạt vụ kiện đang diễn ra là những người Haiti được hưởng TPS muốn buộc chính phủ Mỹ công khai tài liệu nội bộ để tìm bằng chứng cho thấy quyết định hủy quy chế này mang tính phân biệt đối xử.
Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Phòng Bầu dục, Nhà Trắng, ngày 14/7. Ảnh: AFP
Một thẩm phán liên bang trước đó nhận định những phát ngôn công khai mang tính miệt thị Haiti và người dân nước này của Tổng thống Trump trong nhiều năm là một trong những lý do khiến chính quyền quyết định hủy quy chế TPS đối với Haiti. Khoảng 330.000 người Haiti đang sống tại Mỹ nhờ chương trình này.
Thẩm phán Samuel Alito và các đồng nghiệp thuộc phe bảo thủ tại Tòa án Tối cao đã bác bỏ quyết định của thẩm phán cấp dưới vào tháng trước, cho rằng chỉ riêng các phát ngôn công khai như vậy của Tổng thống chưa đủ để làm căn cứ. Tuy nhiên, Tòa án Tối cao không ngăn những người Haiti thu thập thêm thông tin thông qua quá trình cung cấp chứng cứ trước xét xử để củng cố vụ kiện.
"Nguyên đơn có thể bổ sung thêm chứng cứ về động cơ phân biệt chủng tộc, qua đó đủ sức bác bỏ nhận định trước đó của Tòa án Tối cao", Aaron Reichlin-Melnick, nghiên cứu viên cao cấp tại Hội đồng Nhập cư Mỹ, lưu ý.
Lupe Aguirre, luật sư đại diện cho Dahlia Doe và những người Syria được hưởng TPS, bày tỏ lạc quan rằng "những lập luận và khiếu nại mới có thể bảo toàn quy chế bảo vệ đặc biệt quan trọng này cho mọi người".
Thanh Tâm (Theo CNN, Guardian, AFP)
