Sau khi Nghị định số 134/2026/NĐ-CP bổ sung cơ chế xác định mức thu tiền bản quyền chính thức có hiệu lực, chủ các hàng quán vẫn bối rối trong cách thu - Ảnh: R.N.
Kéo theo đó là tình trạng "trăm hoa đua nở, trăm bên đua thu" với sự xuất hiện của các tổ chức mới như IPCC đang đẩy nhiều hộ kinh doanh nhỏ vào ma trận bối rối: Vì sao đóng tiền bản quyền cho nơi này rồi vẫn có nơi khác đến đòi thu tiếp?
Từ VCPMC, RIAV đến tân binh IPCC: Phí bản quyền 'một cổ ba tròng'
Những ngày qua, nhiều chủ quán cà phê, nhà hàng tại TP.HCM và Hà Nội liên tục phản ánh việc họ nhận được yêu cầu thực hiện nghĩa vụ bản quyền từ các tổ chức khác nhau. Độc giả vu.le... email về Báo điện tử Tuổi Trẻ cho biết đã đóng tác quyền thường niên cho VCPMC, nhưng gần đây có thêm tổ chức IPCC liên hệ và yêu cầu mua thêm "quyền sử dụng bản ghi âm".
Tương tự, anh T.M., chủ một quán cà phê tại quận 1 (TP.HCM, cũ), ngơ ngác: "Năm nào quán cũng đóng đủ hơn 2 triệu đồng tiền tác quyền cho Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC).
Thế nhưng vừa rồi lại có người tự xưng từ Trung tâm Thương mại hóa tài sản trí tuệ (IPCC) đến, yêu cầu chúng tôi phải mua thêm quyền sử dụng bản ghi âm. Cứ tưởng nộp một lần là xong, ai ngờ một ca khúc lại có bao nhiêu bên đến đòi tiền như vậy?".
Đây cũng là thực trạng chung của hàng ngàn hộ kinh doanh hiện nay. Trên thị trường bản quyền hiện tại, không chỉ có VCPMC (đại diện cho các nhạc sĩ sáng tác) hay RIAV (Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Việt Nam đại diện cho các hãng đĩa truyền thống), mà còn sự xuất hiện của IPCC - một tổ chức hoạt động dựa trên sự ủy quyền độc lập của nhóm các nhà sản xuất âm nhạc tân binh, hãng đĩa quốc tế theo chuẩn IFPI - càng khiến "bức tranh" thu phí trở nên chồng chéo.
Nhiều chủ cơ sở kinh doanh, do không nắm rõ kiến thức pháp lý, liên tục đặt câu hỏi về tính xác thực của các tổ chức mới này, dẫn đến tâm lý phản kháng, nghi ngờ bị "tận thu" hay gặp phải các đơn vị lừa đảo.
Không chỉ các chương trình bán vé mới phải đóng bản quyền, hàng quán khi mở nhạc với mục đích kinh doanh cũng phải đóng bản quyền - Ảnh: T.H.V.
Tách bạch giữa 'Ý tưởng' và 'Bản ghi'
Dưới góc độ pháp lý, các chuyên gia luật sở hữu trí tuệ khẳng định: Việc VCPMC, RIAV hay IPCC cùng tham gia thu phí trên một ca khúc phát ra tại không gian kinh doanh là hoàn toàn hợp pháp và có căn cứ dựa theo Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành.
Bản chất của một tác phẩm âm nhạc khi được thương mại hóa và phát tại nơi công cộng luôn tồn tại song song hai lớp quyền độc lập.
Luật sư Hoàng Hà (Đoàn luật sư TP.HCM) cho biết: "Việc IPCC yêu cầu mua thêm "quyền sử dụng bản ghi âm" không phải là vô lý về mặt pháp lý, nhưng khách hàng có quyền yêu cầu IPCC chứng minh đầy đủ tư cách đại diện và phạm vi quyền được thu.
VCPMC và IPCC có thể đang thu hai lớp quyền khác nhau, nên việc IPCC liên hệ thêm không phải là "thu trùng", nhưng cũng không thể mặc nhiên yêu cầu doanh nghiệp trả thêm nếu chưa chứng minh rõ phạm vi quyền.
VCPMC chủ yếu đại diện cho quyền tác giả âm nhạc, tức quyền đối với phần nhạc, lời, giai điệu của ca khúc. Nếu khách sạn, quán cà phê, nhà hàng đã ký hợp đồng thường niên với VCPMC thì về nguyên tắc, họ mới có căn cứ sử dụng các tác phẩm âm nhạc thuộc phạm vi VCPMC được ủy quyền quản lý.
Một ca khúc khi phát hành thực tế tồn tại song song hai quyền: Quyền tác giả và quyền liên quan (nhà sản xuất, nghệ sĩ biểu diễn...). Vậy nên các cơ sở kinh doanh có sử dụng các tác phẩm âm nhạc trong hoạt dộng kinh doanh của mình cần phải đóng đủ bản quyền cho cả hai "quyền" trên - Ảnh: R.N.
VCPMC cũng nêu việc tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, quyền liên quan phải xây dựng biểu mức và phương thức thanh toán tiền bản quyền theo Nghị định 17/2023/NĐ-CP.
IPCC tự giới thiệu là Trung tâm Thương mại hóa tài sản trí tuệ hoạt động theo ủy quyền bởi các hãng ghi âm lớn như: Sony Music Entertainment, Universal Music Group, Warner Music Group cùng nhiều hãng ghi âm trong nước để cấp phép sử dụng bản ghi trong hoạt động thương mại và phát thanh truyền hình.
Nói cách khác, IPCC có thể đang đại diện cho quyền liên quan đối với bản ghi âm, chứ không phải phần quyền tác giả mà VCPMC đã thu.
Vì vậy nếu cơ sở kinh doanh mở các bản thu cụ thể, ví dụ bản ghi của ca sĩ, dàn nhạc, hãng thu âm, thì ngoài quyền tác giả đối với ca khúc còn có thể phát sinh quyền liên quan đối với bản ghi âm.
Khi đó việc đã đóng phí cho VCPMC chưa chắc đã bao gồm quyền sử dụng bản ghi, trừ khi hợp đồng với VCPMC hoặc đơn vị khác ghi rõ đã cấp cả quyền tác giả và quyền liên quan".
Luật sư cũng khuyến nghị thực tế là không nên từ chối ngay, nhưng cũng không nên thanh toán ngay. Doanh nghiệp nên yêu cầu IPCC cung cấp văn bản chứng minh tư cách đại diện, danh mục bản ghi được cấp phép, loại quyền được cấp, phạm vi sử dụng, lãnh thổ, thời hạn, biểu phí, mẫu hợp đồng và hóa đơn.
Đồng thời đối chiếu hợp đồng đã ký với VCPMC để xác định đã trả quyền gì. Chỉ khi IPCC chứng minh họ thu cho lớp quyền khác, danh mục bản ghi cụ thể, không trùng với khoản đã trả thì mới có cơ sở xem xét ký thêm.
Như vậy doanh nghiệp đã đóng VCPMC chưa chắc đã đủ quyền sử dụng bản ghi âm. Nhưng IPCC muốn thu thì phải chứng minh được họ đại diện hợp pháp cho chủ sở hữu bản ghi và chỉ được thu trong đúng phạm vi được ủy quyền.
Cần lắm một "cổng một cửa" như quốc tế
Bất cập lớn nhất hiện nay là các tổ chức thu phí đang đẩy toàn bộ cái khó về phía người sử dụng. Mỗi tổ chức sở hữu một kho tác phẩm, bản ghi được ủy quyền riêng lẻ. Người dân khi mở một danh sách nhạc (Playlist) trên YouTube hay Spotify không cách nào bóc tách được ca khúc này thuộc quyền tác giả của ai, bản ghi âm này do RIAV hay IPCC quản lý.
Việc thu phí dựa trên diện tích mặt bằng theo kiểu "khoán trọn gói năm" vô tình tạo ra sự bất công và thiếu minh bạch.
Một quán cà phê, nhà hàng hay khách sạn mở 100 bài hát của các nghệ sĩ độc lập (không ủy quyền cho bên nào) vẫn phải còng lưng gánh mức phí bằng một quán mở toàn nhạc thị trường ăn khách.
Đó là chưa kể việc các đoàn kiểm tra của các tổ chức thay nhau "gõ cửa" đòi đối soát, ký hợp đồng riêng khiến quy trình vận hành của các doanh nghiệp vừa và nhỏ bị xáo trộn, hoang mang, thậm chí ức chế.
Việc thu phí dựa trên diện tích mặt bằng theo kiểu "khoán trọn gói năm" khiến nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ lăn tăn - Ảnh: T.S.F
Để chấm dứt tình trạng hỗn loạn "một ca khúc, nhiều tầng phí", thị trường bản quyền âm nhạc Việt Nam cần một cuộc cải cách đồng bộ về công nghệ lẫn cơ chế quản lý:
Áp dụng liên minh thu phí (Blanket License): Thay vì các tổ chức mạnh ai nấy đi thu riêng lẻ, cơ quan quản lý nhà nước (Cục Bản quyền tác giả) cần thúc đẩy việc thành lập một liên minh đại diện duy nhất. Các hộ kinh doanh chỉ cần nộp tiền một lần duy nhất vào "một cửa".
Sau đó bằng các thuật toán đối soát, số tiền này sẽ tự động phân bổ về các tổ chức VCPMC, RIAV, IPCC để chi trả lại cho nhạc sĩ và nhà sản xuất.
Ứng dụng công nghệ bóc tách tự động: Trả tiền bản quyền theo diện tích mét vuông đã lỗi thời. Đã đến lúc các tổ chức thu phí phải cung cấp các phần mềm, ứng dụng quét âm thanh (tương tự như Shazam thương mại) đặt tại các quán để tự động ghi nhận tần suất, danh sách các tác phẩm thực tế được phát.
Quán phát bài nào, trả tiền bài đó. Có như vậy, dòng tiền bản quyền mới thực sự minh bạch, chảy về đúng túi những nghệ sĩ được sử dụng tác phẩm, và người kinh doanh mới thấy thoải mái trả tiền.
