Sau bữa cơm tối, chị Thảo, 39 tuổi, ở Hà Nội, thường rủ con gái 14 tuổi đi bộ quanh khu nhà khoảng 20 phút, để tạo cho con thói quen chăm sóc bản thân.
Ban đầu, cô bé không mấy hào hứng, viện lý do còn bài tập hoặc muốn ở trong phòng xem điện thoại. Chị không ép, chỉ nói nếu con muốn thì đi cùng mẹ".
Sau vài tuần, con gái bắt đầu đi theo. Hai mẹ con vừa đi vừa nói chuyện về chuyện ở lớp, bạn bè, mụn trên mặt, cân nặng, giấc ngủ. Có hôm, cô bé hỏi mẹ vì sao người lớn phải khám sức khỏe định kỳ dù không thấy bệnh. Có hôm, con thắc mắc vì sao mẹ đọc kỹ nhãn thực phẩm trước khi mua đồ ăn. Từ đó, chị nhận ra con không chỉ nghe những gì người lớn dạy, mà quan sát rất kỹ cách bố mẹ sống.
Người mẹ hướng dẫn con học tập, tìm hiểu thông tin trên internet. Ảnh minh họa: Vecteezy
Trước đây, chị từng nghĩ dạy con về sức khỏe là nhắc con ăn rau, ngủ sớm, hạn chế nước ngọt, không thức khuya. Nhưng khi con bước vào tuổi dậy thì, chị nhận ra những lời nhắc đó chưa đủ. Trẻ bắt đầu có nhiều thay đổi về cơ thể, cảm xúc, nhu cầu riêng tư và hình ảnh bản thân.
"Nếu cha mẹ chỉ ra lệnh, con dễ phản ứng. Nếu cha mẹ làm gương trước, cuộc trò chuyện thường nhẹ hơn", chị nói.
Trong nhà chị, việc chăm sóc sức khỏe gia đình được gắn vào thói quen nhỏ: cả gia đình ăn sáng cùng nhau, hạn chế đồ chiên rán, cuối tuần đi bộ hoặc bơi, người lớn khám định kỳ và giải thích cho con. Khi có dấu hiệu bất thường như đau bụng, rối loạn kinh nguyệt hay nổi mẩn, con được khuyến khích nói với mẹ thay vì tự tìm thuốc trên mạng.
Còn gia đình chị Mai, 42 tuổi, Hà Nội, bắt đầu rèn con từ khi con trai lớp 8 thức khuya chơi game nhiều ngày, dẫn đến mệt mỏi, cáu gắt, ăn uống qua loa. Thay vì chỉ tịch thu điện thoại, chị cùng con lập lại thời gian biểu: giờ học, giờ chơi, giờ tắt thiết bị, thời gian vận động.
Vợ chồng chị cũng điều chỉnh thói quen: không vừa ăn vừa xem điện thoại, không ngủ bù đến trưa cuối tuần. Bữa tối trở thành "giờ không màn hình", cuối tuần chồng đưa con ra sân chơi bóng hoặc đạp xe.
"Con từng hỏi: 'Bố mẹ cũng xem điện thoại mà sao con không được?'. Câu đó khiến tôi hiểu nếu người lớn không thay đổi, lời nhắc sẽ khó có trọng lượng", chị Mai nói.
Mẹ cùng con gái làm bánh như một cách kết nối, đồng hành giữa mẹ và con trong cuộc sống. Ảnh: Pexels
Gia đình là môi trường đầu tiên hình thành thói quen chăm sóc sức khỏe chủ động cho trẻ. Trẻ quan sát cách cha mẹ ăn uống, nghỉ ngơi, khám bệnh và coi đó là bình thường. Nếu cha mẹ chăm sóc bản thân có ý thức, trẻ sẽ hiểu sức khỏe là trách nhiệm cá nhân, không phải chỉ quan tâm khi có bệnh.
Theo WHO, tuổi vị thành niên là giai đoạn quan trọng vì đây là lúc trẻ phát triển tính độc lập, xây dựng các mối quan hệ, kỹ năng xã hội và học những hành vi có thể theo trẻ trong suốt cuộc đời. WHO cũng nêu đây là giai đoạn cần hình thành các thói quen có lợi cho sức khỏe tinh thần như ngủ lành mạnh, vận động thường xuyên, kỹ năng ứng phó, giải quyết vấn đề và quản lý cảm xúc. HPV nên được đặt trong nhóm kiến thức sức khỏe mà trẻ cần được tiếp cận đúng khi lớn lên, cùng với hiểu biết về cơ thể, ranh giới cá nhân, tình dục an toàn và cách tìm đến nhân viên y tế khi cần.
Nhiễm HPV qua hoạt động tình dục cực kỳ phổ biến trên toàn cầu. Nghiên cứu công bố năm 2014 đăng tải trên The Journal of Infectious Disease, chủ đề "Tỷ lệ nhiễm virus Papilloma ở người (HPV) ở các bé gái tuổi vị thành niên trước khi bắt đầu quan hệ tình dục" cho thấy, trong số 474 trẻ em gái tuổi vị thành niên dù khai báo chưa có quan hệ tình dục, có đến 8,4% được xét nghiệm đã cho thấy bị nhiễm HPV và có 5,3% bé nhiễm các týp HPV nguy cơ cao. Kết quả này có liên quan đến tình trạng vệ sinh bên trong âm đạo và có thể phản ánh việc khai báo thiếu chính xác về hoạt động tình dục hoặc có thể đã có các hành vi tình dục không xâm nhập trước đó.
Mặc dù phần lớn các trường hợp nhiễm HPV không có triệu chứng và tự đào thải, nhưng việc nhiễm dai dẳng có thể dẫn đến các bệnh như: mụn cóc sinh dục, tiền ung thư và ung thư cổ tử cung, hậu môn, sinh dục ở cả nam và nữ.
Cha mẹ nên nói về HPV như một phần của chăm sóc sức khỏe tổng thể, thay vì biến đây thành câu chuyện gây sợ hãi hoặc né tránh. Các biện pháp phòng vệ HPV và các bệnh lý liên quan cần được tìm hiểu, cập nhật và thực hiện theo hướng dẫn phù hợp, bao gồm: thay đổi hành vi lối sống như không hút thuốc, tăng cường vận động, dinh dưỡng hợp lý; quan hệ tình dục an toàn, dùng bao cao su; chủ động tham vấn chuyên gia y tế về phòng vệ bằng vắc xin HPV tại cơ sở y tế; tầm soát ung thư cổ tử cung định kỳ cho phụ nữ 21-65 tuổi theo hướng dẫn chuyên gia y tế; và theo một số nghiên cứu, cắt bao quy đầu tự nguyện có thể giúp giảm nguy cơ lây nhiễm HPV ở nam giới.
Việc rèn con chăm sóc sức khỏe không cần bắt đầu bằng những bài học lớn. Gia đình có thể bắt đầu từ các thói quen nhỏ nhưng đều đặn: ăn sáng cùng con, cùng vận động, đặt giờ ngủ hợp lý, hạn chế thiết bị trong bữa ăn, nói với con lý do người lớn đi khám định kỳ, hướng dẫn con đọc thông tin từ nguồn tin cậy và không trách mắng khi con đặt câu hỏi nhạy cảm.
Bên cạnh đó, theo Thông tư 13/2026 của Bộ Y tế, bệnh do vi rút HPV ở người thuộc danh mục bệnh phải sử dụng vắc xin, sinh phẩm trong tiêm chủng bắt buộc thông qua hoạt động của Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Khi các thông tin về lộ trình triển khai vắc xin HPV trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng được nhắc đến nhiều hơn, đây cũng là dịp để gia đình nhìn lại cách trẻ được hướng dẫn về dự phòng bệnh, chăm sóc cơ thể và tiếp cận thông tin y tế đáng tin cậy. Phụ huynh nên theo dõi hướng dẫn cụ thể từ cơ quan y tế địa phương về đối tượng, thời điểm và phạm vi triển khai trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng.
Gia đình có thể hướng dẫn trẻ tìm các sách tham khảo để có thông tin chuẩn xác về sức khỏe cơ thể, chăm sóc bản thân. Ảnh minh họa: Vecteezy
Khi có con tuổi teen, vai trò của bố mẹ chuyển từ "người nhắc nhở" sang "người đồng hành". Thay vì chỉ nói "con phải ngủ sớm", cha mẹ có thể cùng con bàn cách sắp xếp bài vở để ngủ đủ hơn. Cha mẹ không nên cấm con tìm hiểu về giới tính, nên hỏi con đã đọc ở đâu, điều gì khiến con thắc mắc và cùng con kiểm chứng thông tin, giáo dục giới tính, hiểu về sức khỏe sinh sản. Gia đình tránh việc chỉ đưa con đi khám khi có vấn đề, thay bằng cách giải thích việc khám sức khỏe là cách hiểu cơ thể, không phải dấu hiệu của bệnh nặng.
Khi cha mẹ làm gương và trò chuyện cởi mở, sức khỏe không còn là một danh sách điều cấm, mà trở thành nếp sống trong gia đình. Trẻ học được rằng chăm sóc, yêu thương bản thân là việc bình thường, hỏi về cơ thể là điều được phép, và tìm đến người lớn hoặc nhân viên y tế khi cần là một lựa chọn an toàn.
Với chị Thảo, thay đổi lớn nhất sau nhiều tháng không nằm ở số vòng đi bộ mỗi tối, mà ở việc con gái bắt đầu chủ động nói với mẹ khi cơ thể có điều khác lạ. Có lần, cô bé tự nhắc mẹ đặt lịch khám răng định kỳ. Lần khác, con hỏi: "Nếu sau này con có gì không hiểu về cơ thể, con hỏi mẹ được không?".
"Nghe câu đó, tôi nghĩ mình đang đi đúng hướng. Con không cần mẹ biết hết mọi thứ, nhưng cần biết mẹ là người có thể hỏi", chị nói.
Văn Hà
*Tên nhân vật được thay đổi.
