Việc Mỹ cho phép Ukraine sản xuất tên lửa Patriot được cho là thắng lợi lớn về chiến lược và ngoại giao với Tổng thống Zelensky khi ông dự hội nghị thượng đỉnh NATO.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky hôm 8/7 dự hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ với tư cách khách mời. Sự kiện diễn ra trong bối cảnh chiến sự Nga - Ukraine chưa có dấu hiệu kết thúc và Kiev đang hối thúc các nước phương Tây tăng cường chuyển giao đạn tên lửa Patriot để đối phó các cuộc không kích tầm xa bằng tên lửa đạn đạo của Moskva.
Mặc dù NATO trước đó đã tái khẳng định sự ủng hộ với Ukraine, phần lớn sự chú ý tại hội nghị thượng đỉnh lại đổ dồn vào sự tham gia của Tổng thống Mỹ Donald Trump và những cuộc gặp song phương của ông với lãnh đạo các nước đồng minh.
Tổng thống Mỹ đến Ankara giữa lúc căng thẳng lại leo thang với một số đồng minh NATO. Ông công khai chỉ trích Tây Ban Nha và đe dọa áp dụng các biện pháp thương mại sau khi Madrid từ chối cho phép máy bay ném bom Mỹ sử dụng căn cứ không quân của nước này trong các chiến dịch nhắm vào Iran.
Ông Trump cũng khơi lại những phát ngôn gây tranh cãi về Greenland, một lần nữa bày tỏ ý định kiểm soát vùng lãnh thổ này của Đan Mạch bất chấp sự phản đối gay gắt từ Copenhagen và các đồng minh khác.
Trong bối cảnh đó, những gì ông Trump thể hiện với Ukraine lại rất khác biệt. Nhà Trắng cho biết trong hai ngày dự hội nghị, ông Trump chỉ tổ chức ba cuộc họp song phương chính thức, gồm với Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan, Tổng thư ký NATO Mark Rutte và Tổng thống Zelensky.
Cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ và Ukraine kéo dài hơn đáng kể so với dự kiến ban đầu. Sau hơn 40 phút xuất hiện trước truyền thông, hai lãnh đạo tiếp tục họp kín trong khoảng một giờ nữa.
Ông Trump cũng thể hiện sự tương tác mạnh mẽ hiếm thấy với các nhà báo Ukraine trong phần mở đầu cuộc gặp. Ông liên tục nhận câu hỏi từ phóng viên Ukraine và mời họ nêu ra những vấn đề liên quan trực tiếp đến cuộc xung đột.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky phát biểu tại Diễn đàn Công nghiệp Quốc phòng trong khuôn khổ hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ, ngày 7/7. Ảnh: AFP
Động thái trên đánh dấu một bước chuyển biến tích cực trong mối quan hệ vốn nhiều thăng trầm giữa lãnh đạo Mỹ - Ukraine. Ông Trump từng kịch liệt chỉ trích các khoản viện trợ mà Mỹ dành cho Ukraine dưới thời chính quyền cựu tổng thống Joe Biden, đồng thời liên tục gây áp lực cả công khai lẫn hậu trường buộc ông Zelensky phải nhượng bộ lãnh thổ cho Nga như một phần của thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột.
Phát biểu trước các phóng viên ở Ankara, ông Trump đã đề cập đến những bước cải thiện trong mối quan hệ với ông Zelensky kể từ sau cuộc khẩu chiến nảy lửa giữa hai người tại Phòng Bầu dục hồi tháng 2/2025.
"Chúng tôi đã xây dựng được một mối quan hệ tốt đẹp. Thật khó tin đúng không? Từ Phòng Bầu dục cho tới nơi đây, ngay lúc này, tôi nghĩ chúng tôi đã phát triển được một mối quan hệ rất tốt", Tổng thống Trump nói.
Khi được hỏi liệu có cung cấp đạn tên lửa Patriot cho Ukraine theo lời kêu gọi của Tổng thống Zelensky hay không, ông Trump thừa nhận Mỹ hiện "không còn nhiều" tên lửa đánh chặn này trong kho dự trữ. Tuy nhiên, ông tung ra một thông tin gây chấn động.
"Chúng tôi sẽ cấp phép cho các bạn tự sản xuất tên lửa Patriot. Tuyệt vời đúng không? Theo cách đó, các bạn sẽ không thể phàn nàn rằng chúng tôi cung cấp không đủ nữa", ông Trump nói với ông Zelensky.
Đây được coi là kết quả quan trọng nhất của cuộc đàm phán giữa hai bên, động thái có thể giúp cải thiện đáng kể năng lực phòng không của Kiev trong những năm tới. Tổng thống Trump cho biết ông vẫn cần thông báo với "các công ty" nhưng thêm rằng "mọi chuyện rồi sẽ ổn thỏa thôi".
Lockheed Martin, tập đoàn sản xuất tên lửa đánh chặn Patriot, đang có một lượng lớn đơn hàng chưa bàn giao trên toàn cầu và đã thông báo với các đồng minh của Mỹ rằng việc quyết định bên nào được ưu tiên hoàn toàn phụ thuộc vào Lầu Năm Góc.
Ông Trump cũng cho biết Mỹ sẽ mua máy bay không người lái (UAV), loại khí tài giá rẻ mà Ukraine đã chứng minh được tính hiệu quả trên chiến trường. Đây được coi là sự công nhận chính thức của Tổng thống Mỹ với năng lực UAV của Ukraine, dù ông trước đây từng hoài nghi điều này.
Thắng lợi quan trọng
Chưa rõ Ukraine có thể tự xây dựng dây chuyền sản xuất đạn tên lửa Patriot nhanh đến mức nào, nhưng thông báo từ Tổng thống Mỹ vẫn đánh dấu một thắng lợi lớn cho Kiev.
Ông Zelensky đã vận động nhiều năm để được cấp phép đồng sản xuất loại tên lửa này, vũ khí mà Kiev đang rất cần để chống chọi với các đợt tập kích bằng tên lửa đạn đạo ngày một dồn dập từ Moskva. Nga đang gia tăng không kích nhằm đáp trả việc Ukraine liên tục tấn công sâu bên trong lãnh thổ nước này, nhắm vào hàng loạt cơ sở hạ tầng năng lượng quan trọng.
Trong cuộc gặp với ông Zelensky, ông Trump đã ngầm chấp thuận chiến lược của Ukraine, tập kích vào các cơ sở lọc dầu sâu trong lãnh thổ Nga nhằm gây sức ép với Tổng thống Vladimir Putin chấp nhận kết thúc chiến sự.
"Đó là một bước leo thang, nhưng bước đi này cũng có thể góp phần chấm dứt cuộc chiến", ông nói.
Cuộc họp báo giữa hai lãnh đạo đã mở ra kịch bản tươi sáng nhất cho Ukraine cùng các nước đồng minh trong khối NATO, những bên lâu nay vẫn lo ngại rằng thái độ đối địch từ Tổng thống Trump đối với liên minh và việc ông liên tục nhượng bộ Tổng thống Putin sẽ làm lung lay động lực ủng hộ của Mỹ đối với Kiev và chính NATO, Luke Coffey, chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại Viện Hudson, trụ sở ở Washington, đánh giá.
"Nhiều người từng nghĩ Ukraine sẽ bị gạt sang bên lề vì đây là vấn đề dễ gây chia rẽ trong nội bộ liên minh. Tuy nhiên, thực tế, chúng ta lại thấy rất nhiều tuyên bố cụ thể và mang tính bước ngoặt được đưa ra, hứa hẹn xoay chuyển cục diện ngay trên chiến trường", Coffey nói.
Đại sứ Ukraine tại Mỹ Olga Stefanishyna đã hoan nghênh những phát biểu từ Tổng thống Trump và kêu gọi "biến những tín hiệu tích cực thành quyết định cụ thể".
"Việc mở rộng hợp tác liên quan đến tên lửa Patriot cho thấy hai bên đều hiểu rằng Ukraine cần có công cụ để bảo vệ người dân và các cơ sở hạ tầng trọng yếu", bà nói, thêm rằng thông báo từ lãnh đạo Mỹ cho thấy ông hoàn toàn tin tưởng vào năng lực sản xuất quân sự của Ukraine, vốn đã mở rộng từ UAV sang cả tên lửa hành trình.
"Ukraine đã chứng minh được rằng chúng tôi có thể tự phát triển và sản xuất cả những công nghệ quốc phòng phức tạp nhất. Mối quan hệ hợp tác này không chỉ dừng lại ở việc giúp Ukraine phòng vệ mà còn góp phần củng cố an ninh lâu dài cho toàn bộ cộng đồng xuyên Đại Tây Dương", bà nhấn mạnh.
Bình luận của Tổng thống cũng nhận được ủng hộ từ cả lưỡng đảng. Trong một bài đăng trên mạng xã hội, thượng nghị sĩ Dân chủ Jeanne Shaheen đã thúc giục ông Trump "chốt thỏa thuận" mua UAV từ Ukraine.
Bà Shaheen đã dẫn đầu một phái đoàn lưỡng đảng tham dự hội nghị thượng đỉnh NATO và đã gặp Tổng thống Zelensky. "Nếu tiếp tục duy trì sức ép lúc này, Ukraine hoàn toàn có thể chấm dứt cuộc chiến", phái đoàn nghị sĩ Mỹ tuyên bố sau cuộc gặp.
Theo Orysia Lutsevych, phó giám đốc chương trình Nga và Á-Âu thuộc viện nghiên cứu Chatham House, trụ sở tại London, Anh, "nếu Ukraine được cấp phép sản xuất Patriot, mối đe dọa từ tên lửa đạn đạo Nga hoàn toàn có thể bị vô hiệu hóa theo thời gian".
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky (trái) và Tổng thống Mỹ Donald Trump gặp mặt bên lề hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ, ngày 8/7. Ảnh: AP
"Tổng thống Trump có thể đi nước cờ này để thay đổi tính toán của Tổng thống Putin rằng Ukraine đang bất lực trước các cuộc tập kích bằng tên lửa, từ đó buộc Nga phải dừng chiến dịch", bà nhận xét.
Hãng thông tấn TASS của Nga dẫn lời Konstantin Basyuk, phó chủ tịch Ủy ban Quốc phòng và An ninh Hội đồng Liên bang Nga, cho rằng tuyên bố "bật đèn xanh" cho Ukraine sản xuất đạn tên lửa Patriot là cách để Mỹ nâng vị thế của Kiev trong các cuộc đàm phán tiềm năng với Moskva.
"Tôi cho rằng đây chỉ là một chiêu đàm phán, nhằm bóp nghẹt vị thế của Nga trong đàm phán", ông Basyuk nói. "Nó cũng giống lời hứa chuyển giao tên lửa Tomahawk cho Ukraine, điều chưa bao giờ thành hiện thực".
Basyuk cho rằng nếu Mỹ chuyển giao công nghệ Patriot cho Ukraine, các cơ sở sản xuất như vậy sẽ là mục tiêu "giá trị cao" mà Nga sẽ nhắm tới. "Tôi tin rằng phía Mỹ cũng sẽ phải xem xét nghiêm túc nguy cơ đánh mất công nghệ đó", ông nói.
TASS cũng dẫn lời chuyên gia hàng không Konstantin Kosolap rằng ngay cả khi Mỹ chuyển giao giấy phép lập tức, Ukraine cũng mất tối thiểu hai năm mới có thể xuất xưởng quả tên lửa đầu tiên cho hệ thống Patriot. "Họ sẽ phải hoàn tất nhiều quy trình, tính toán, kiểm tra, thử nghiệm để sản xuất được tên lửa đó", Kosolap nói.
Dù vậy, David Blagden, phó giáo sư về chiến lược và an ninh quốc tế tại Đại học Exeter, Anh, đánh giá hội nghị NATO tại Ankara rõ ràng là một "chiến thắng đối với chính phủ Ukraine".
"Ukraine từng rơi vào tình trạng thiếu hụt trầm trọng hệ thống phòng không, vì vậy việc có thể tự sản xuất một trong những hệ thống phòng không tốt nhất sẽ là lợi thế rất lớn giúp khắc chế các đợt tấn công bằng tên lửa đạn đạo của Nga", ông nói.
"Việc khôi phục lại mối quan hệ tốt đẹp với phía Mỹ là một thắng lợi ngoại giao quan trọng khác của Ukraine", Blagden cho biết thêm. "Vấn đề Ukraine từng là một điểm nghẽn trong quan hệ giữa Mỹ và các nước châu Âu thuộc NATO, vì vậy việc ông Trump vui vẻ trở lại với ông Zelensky là một bước tiến rất lớn".
Vũ Hoàng (Theo Hill, TIME, Financial Times, AFP, AP)
