Tìm danh tính 17 hài cốt liệt sĩ trong hố chôn tập thể

Đón chúng tôi tại nhà riêng trên đường Phạm Quang Ảnh (TP Đà Nẵng), ông Nguyễn Tiến Đãi - nguyên cán bộ Ban Tác chiến điện tử Quân khu 5 - trải ra bàn những tập hồ sơ khảo sát thực địa, bản đồ và các không ảnh do cựu binh Mỹ từng tham chiến ở Quảng Nam, Đà Nẵng giai đoạn 1965-1966 lưu giữ.

Theo ông Đãi, quá trình đối chiếu các tư liệu này đều dẫn đến một nhận định: từng có 17 liệt sĩ hy sinh và được chôn cất trong một hố chôn tập thể ở Hiệp Đức.

Mối lương duyên từ hai phía chiến tuyến

Ông Đãi cho biết hành trình đi tìm hố chôn tập thể bắt nguồn từ việc gia đình nhiều năm tìm kiếm nơi an nghỉ của cậu ruột là liệt sĩ Võ Xuân Thủy, quê Bắc Ninh, hy sinh tại chiến trường Quảng Nam - Đà Nẵng.

Do giấy báo tử ghi sai họ tên từ Võ Xuân Thủy thành Vũ Xuân Thủy, suốt nhiều năm gia đình không xác minh được thông tin. Là bộ đội Quân khu 5, ông Đãi tự nhận trách nhiệm tìm bằng được nơi người cậu yên nghỉ.

Sau gần 20 năm lần theo hồ sơ lưu trữ, nghĩa trang và đơn vị cũ, ông phát hiện hồ sơ liệt sĩ được lưu tại Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Nam (cũ) dưới tên Vũ Xuân Thủy. Đối chiếu nhiều nguồn tư liệu, ông xác định mộ cậu mình nằm tại nghĩa trang liệt sĩ xã Điện Phước (nay thuộc TP Đà Nẵng), dù trên bia vẫn ghi sai thành Vũ Xuân Thy.

"Hành trình ấy khiến tôi hiểu nỗi mong mỏi của những gia đình còn người thân chưa được trở về. Tôi muốn chia sẻ kinh nghiệm để những gia đình khác có thêm hy vọng", ông Đãi nói.

Nhiều năm trước, ông bắt đầu chia sẻ quá trình tìm kiếm trên Facebook. Qua mạng xã hội, ông kết nối với các cựu binh Mỹ từng tham chiến tại Việt Nam, trong đó có Bob Connor và Richard W. Magner. Từ những trao đổi ban đầu, hai bên cùng hỗ trợ tìm kiếm thông tin về các liệt sĩ còn mất tích.

Ông Đãi cho biết Bob Connor và Richard W. Magner đều từng trực tiếp tham chiến tại Việt Nam. Sau chiến tranh, họ lưu giữ nhiều tài liệu về các trận đánh và mong muốn hỗ trợ cả Việt Nam lẫn Mỹ tìm kiếm những người còn nằm lại chiến trường.

Lần theo dấu vết từ những tấm không ảnh

Trong quá trình tìm hiểu lịch sử chiến trường Hiệp Đức giai đoạn 1965-1966, ông Đãi biết nhiều tài liệu đề cập các trận đánh lớn và khả năng có những hố chôn tập thể bộ đội Việt Nam. Ông đề nghị các cựu binh Mỹ hỗ trợ tìm kiếm tư liệu liên quan.

Ít lâu sau, Bob Connor gửi cho ông nhiều không ảnh do máy bay trinh sát quân đội Mỹ chụp khu vực Hiệp Đức giai đoạn 1965-1966, được lưu giữ tại một trường đại học ở Mỹ. Ông Đãi nhờ thêm cựu chiến binh như Lê Thanh Hùng, Đặng Ngọc Nga, Mai Xuân Hương cùng kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng (TP Đà Nẵng) xử lý các dữ liệu.

Khi các thông tin bắt đầu lộ ra, ông Đãi đề nghị cựu binh Mỹ tiếp tục tìm thêm các không ảnh chụp cùng khu vực ở nhiều thời điểm khác nhau để đối chiếu.

Theo ông, khi so sánh các bức ảnh, nhiều khoảng đất trống xuất hiện giữa những khu rừng rậm, trùng với một số tài liệu quân đội Mỹ ghi nhận vị trí và thời gian diễn ra các trận đánh. Từ đó, ông nhận định những vị trí này có thể liên quan các hố chôn tập thể.

Mang theo bản đồ, không ảnh và tọa độ đến Hiệp Đức, ông Đãi tìm gặp nhiều nhân chứng địa phương. Theo thông tin ông thu thập được, năm 1980, trong quá trình thi công trụ sở một cơ quan nhà nước, công nhân phát hiện một hầm mộ chứa 17 bộ hài cốt cùng nhiều di vật.

Tuy nhiên do điều kiện thời điểm đó, các cơ quan chức năng chưa thể xác minh danh tính các nạn nhân.

Chính từ những thông tin này, ông Đãi tiếp tục lần theo dấu vết của 17 hài cốt để tìm người đã trực tiếp cất bốc và chăm sóc các phần mộ suốt hơn 40 năm qua.

Hơn 40 năm hương khói cho 17 hài cốt

Lần theo những tư liệu thu thập được tại Hiệp Đức, ông Đãi tìm đến ông Võ Đình Thế, doanh nhân đang sinh sống tại TP.HCM, quê ở xã Duy Tân, huyện Duy Xuyên (nay thuộc TP Đà Nẵng).

Theo người dân địa phương, chính ông Thế là người trực tiếp cất bốc, chôn cất và hơn 40 năm qua hương khói cho 17 hài cốt nghi là liệt sĩ.

Kể lại với PV Tuổi Trẻ, ông Thế cho biết năm 1980 khi đang công tác tại Ban Chỉ huy Quân sự huyện Hiệp Đức, ông chứng kiến một đơn vị thi công phát hiện hố chôn tập thể trong lúc san ủi mặt bằng.

"Máy xúc đang làm thì phát hiện một hầm có nhiều xương cốt. Không ai dám xuống. Tôi trực tiếp xuống kiểm tra và đếm được 17 hộp sọ. Bên cạnh còn nhiều di vật của các chiến sĩ. Trong số đó có hai trường hợp còn lưu lại thông tin cá nhân trong các lọ penicillin", ông Thế kể.

Theo ông Thế, sau khi báo cơ quan chức năng, do điều kiện thời điểm đó việc xác minh danh tính chưa thể thực hiện, ông cùng một người dân địa phương thu gom toàn bộ hài cốt, chôn cất gần nơi phát hiện và đứng ra chăm sóc các phần mộ.

Suốt nhiều năm sau, dù rời quân ngũ vào TP.HCM lập nghiệp, mỗi lần về quê ông đều đến thắp hương cho 17 ngôi mộ.

Đến năm 2019, khu vực chôn cất nằm trong diện giải tỏa để xây dựng công trình. Việc quy tập vào nghĩa trang liệt sĩ chưa thể thực hiện do còn vướng thủ tục xác minh, ông Thế thuê người cất bốc toàn bộ hài cốt đưa về khuôn viên nghĩa trang gia tộc tại xã Duy Tân để tiếp tục gìn giữ. Các phần mộ đều được xây dựng, chăm sóc và hương khói đầy đủ.

"Hàng chục năm qua tôi chỉ mong các anh được xác định danh tính để trở về với gia đình. Toàn bộ di vật và thông tin lúc quy tập tôi vẫn còn lưu giữ. Mỗi năm, đến ngày 27-7 tôi đều trở về làm giỗ cho các anh", ông Thế nói.