Nhiều ý kiến trái chiều về phần nghị luận môn văn thi tốt nghiệp THPT 2026 - Ảnh: DUYÊN PHAN
Nguyên văn phần nghị luận xã hội đề môn văn tốt nghiệp THPT 2026 vừa diễn ra sáng nay.
"Nước Mĩ có Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk,... với những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới. Từ gợi dẫn trên, với tư cách người trẻ, anh/chị hãy viết đoạn văn nghị luận (khoảng 200 chữ) trả lời câu hỏi: Làm thế nào để có những 'Steve Jobs Việt Nam'?".
Khái niệm "phát minh" chưa chuẩn
Giảng viên một trường đại học tại TP.HCM đánh giá nếu đọc kỹ đề, có một điểm rất đáng suy nghĩ, đề văn đã vô tình đặt Steve Jobs, Mark Zuckerberg và Elon Musk vào cùng nhóm những người có "những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới". Điều này phản ánh một cách hiểu khá phổ biến nhưng chưa thật sự chính xác về khái niệm phát minh, sáng chế và đổi mới sáng tạo.
Trong ngôn ngữ pháp lý về sở hữu trí tuệ, "phát minh" là việc khám phá ra một quy luật hay hiện tượng vốn tồn tại trong tự nhiên. "Sáng chế" là giải pháp kỹ thuật mới được tạo ra để giải quyết một vấn đề cụ thể.
Những nhân vật như Jobs hay Zuckerberg lại thường được xem là các doanh nhân đổi mới sáng tạo (innovators) hơn là các nhà phát minh theo nghĩa truyền thống. Còn sự thành công của các doanh nghiệp này chủ yếu hình thành từ các sáng chế, không phải phát minh.
Điều Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk làm xuất sắc nhất không hẳn là phát minh, mà là đổi mới mô hình kinh doanh, thiết kế sản phẩm, tổ chức công nghệ và thương mại hóa ý tưởng ở quy mô toàn cầu.
Nếu lấy đúng tinh thần đó, câu hỏi đáng lẽ nên là: "Làm thế nào để Việt Nam có những nhà đổi mới sáng tạo tầm cỡ thế giới?" thay vì "Làm thế nào để có những 'Steve Jobs Việt Nam'?".
Điều đáng lo hơn là khi xã hội đồng nhất mọi thành công công nghệ với "phát minh", chúng ta dễ tạo ra ảo tưởng rằng chỉ cần vài thiên tài là đất nước sẽ cất cánh. Trong khi thực tế, đằng sau Thung lũng Silicon là cả một hệ sinh thái gồm giáo dục khai phóng, nghiên cứu cơ bản, quỹ đầu tư mạo hiểm, cơ chế bảo hộ sở hữu trí tuệ và văn hóa chấp nhận thất bại.
Từ phân tích của mình, giảng viên này nhận định "đề thi rất hay, đổi mới nhưng đang hiểu sai khái niệm một cách quan ngại. Không biết có thí sinh nào "vặn" được nội dung câu hỏi thi này không? Và nếu chứng minh là câu hỏi sai thì có tính điểm như thế nào cho toàn thể thí sinh nhỉ?".
Trong khi đó, giáo sư Nguyễn Văn Tuấn - giáo sư của Đại học New South Wales (Úc) - cho rằng phần nghị luận xã hội chưa chuẩn về phương pháp. Ông chỉ ra 3 cái sai về phương pháp, trong đó có nguyên tắc vừa sức.
"Câu hỏi phải nằm trong vùng phát triển gần của học sinh, thách thức nhưng có thể giải quyết được với kiến thức đã có. Hỏi học sinh 18 tuổi "Làm thế nào để có Steve Jobs Việt Nam?" vi phạm nguyên tắc này, vì đây là câu hỏi kinh tế học, xã hội học, chính sách công cấp độ tiến sĩ. Ngay cả chuyên gia hàng đầu thế giới cũng chưa có đáp án thống nhất. Vậy thì học sinh chỉ trả lời bằng cảm tính và… khẩu hiệu" - giáo sư Tuấn bày tỏ quan điểm.
Ý tưởng hay nhưng diễn đạt cần phổ quát
Nhận định đề văn với góc nhìn trung dung hơn, GS.TS Lê Anh Vinh - Viện trưởng Viện Khoa học giáo dục Việt Nam - cho rằng văn bản đọc hiểu cũng như bài thơ "Những chiếc lá" đều là lựa chọn hay, học sinh hiểu đến đâu, cảm nhận đến đâu, viết đến đó. Với môn văn, đôi khi như vậy lại tốt, vì nó cho phép học sinh bộc lộ năng lực thật của mình, chứ không chỉ lặp lại những gì đã học thuộc.
Có ý kiến nói việc đưa vào đề những nhân vật như Steve Jobs, Elon Musk, Mark Zuckerberg có thể khiến một số học sinh bị thiệt, vì các em không biết rõ các nhân vật ấy thì làm sao suy nghĩ sâu và trả lời tốt được câu hỏi "làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam".
Ông Vinh cho rằng trước hết cần ghi nhận đây là một câu hỏi hay, đặt ra một vấn đề lớn: làm thế nào để Việt Nam có thể nuôi dưỡng những con người sáng tạo, có khả năng tạo ra giá trị có ảnh hưởng tầm thế giới. Đây là một hướng gợi mở tốt, đáng để học sinh suy nghĩ về giáo dục, môi trường xã hội, chính sách và văn hóa khuyến khích sáng tạo.
Tuy vậy, ý kiến đề nên thận trọng hơn khi đưa vào các nhân vật cụ thể như Steve Jobs cũng không phải không có cơ sở. Với một kỳ thi đại trà quy mô quốc gia, một chi tiết tưởng như chỉ để gợi mở vẫn có thể vô tình tạo lợi thế cho nhóm học sinh quen thuộc với các nhân vật ấy, và gây lúng túng cho những em không biết hoặc biết rất ít.
"Tôi cho rằng ý tưởng của câu hỏi là tốt, thậm chí rất đáng suy nghĩ. Nhưng cách diễn đạt có thể trung tính và phổ quát hơn. Thay vì hỏi làm thế nào để có "Steve Jobs Việt Nam", có thể hỏi làm thế nào để Việt Nam nuôi dưỡng những con người sáng tạo, có năng lực tạo ra sản phẩm, ý tưởng hoặc giá trị có ảnh hưởng rộng lớn. Như vậy, học sinh không cần biết ai mặc áo cổ lọ đen, ai phóng tên lửa, ai bỏ học Harvard, vẫn có thể suy nghĩ nghiêm túc về vấn đề".
Tương tự, thầy Hồ Tấn Nguyên Minh, tổ trưởng tổ văn Trường THPT chuyên Lương Văn Chánh, Đắk Lắk, chia sẻ đề thi tốt nghiệp THPT môn ngữ văn năm 2026 đảm bảo tính chuẩn xác, cách hỏi sáng rõ, chặt chẽ; phân hóa cao.
Với câu nghị luận xã hội (2 điểm), ông Minh cho rằng cách hỏi hay, vấn đề giàu ý nghĩa. Tuy nhiên, những nhân vật được nhắc đến trong câu hỏi hoàn toàn không có trong văn bản đọc hiểu. Không ai dám chắc rằng tất cả học sinh dự thi đều biết Steve Job là ai? Sự nghiệp, cống hiến của ông như thế nào? Đề chỉ mới nói qua là “có những phát minh công nghệ”.
Học sinh không biết Steve Jobs mà hỏi làm thế nào để tạo ra "Steve Jobs Việt Nam" là một sự làm khó học sinh. Theo ông Minh, muốn hỏi như vậy thì đề cần chú thích rõ về Steve Jobs, học sinh có thông tin về ông thì mới có thể giải quyết vấn đề một cách thấu đáo được.
