Cúm gia cầm, sốt vẹt, bệnh do Salmonella và viêm não Nhật Bản là các bệnh con người có thể mắc khi tiếp xúc với chim, gia cầm hoặc môi trường có mầm bệnh.
Thế giới hiện ghi nhận hơn 11.000 loài chim, sống ở rừng, đồng ruộng, sông hồ và khu dân cư. Nhiều loài kiếm ăn, làm tổ hoặc di chuyển theo đàn. Chim nước và chim di cư có thể mang mầm bệnh đi xa, tiếp xúc với gia cầm. Vẹt, bồ câu và gia cầm sống gần người cũng làm tăng nguy cơ phơi nhiễm qua phân, dịch tiết hoặc bụi từ lồng nuôi.
Chim có thể là nguồn lây nhiều bệnh cho con người. Ảnh minh họa: Vecteezy
Chim mang mầm bệnh có thể vẫn khỏe mạnh, không có biểu hiện bất thường nhưng vẫn thải tác nhân gây bệnh ra môi trường. Bác sĩ Phạm Văn Phú, Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, nêu một số bệnh liên quan đến chim có thể lây sang người.
Cúm gia cầm
Cúm gia cầm do các virus cúm A như A (H5N1), A (H5N6), A (H7N9), A (H9N2) gây ra. Virus tồn tại tự nhiên ở nhiều loài chim hoang dã, nhất là chim nước, sau đó lây sang gia cầm như gà, vịt, ngan, ngỗng, gà tây. Chim hoang dã nhiễm virus đôi khi không biểu hiện triệu chứng. Gia cầm có thể mắc bệnh nặng và chết hàng loạt.
Theo bác sĩ Phú, người chủ yếu nhiễm virus khi tiếp xúc gần với gia cầm mắc bệnh, chim chết hoặc môi trường nhiễm nước bọt, dịch nhầy, phân chim. Mầm bệnh có thể xâm nhập qua mắt, mũi, miệng hoặc đường hô hấp khi giết mổ, nhổ lông, chế biến gia cầm, hoặc hít phải bụi chứa chất tiết của con vật nhiễm bệnh.
Các virus cúm gia cầm hiện chưa lây truyền bền vững giữa người với người. Phần lớn ca bệnh liên quan đến tiếp xúc với động vật hoặc môi trường nhiễm virus. Việt Nam từng ghi nhận ca cúm A (H5N1) và năm 2024 báo cáo ca nhiễm A (H9N2) đầu tiên ở người.
Ở người, cúm gia cầm có thể gây sốt, ho, đau họng, đau nhức cơ thể, mệt mỏi hoặc viêm kết mạc. Một số chủng như A (H5N1), A (H5N6), A (H7N9) có thể gây viêm phổi nặng, khó thở, suy hô hấp, tổn thương nhiều cơ quan và tử vong.
Sốt vẹt
Sốt vẹt, còn gọi là Psittacosis, là bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn Chlamydia psittaci. Vi khuẩn thường được phát hiện ở vẹt, vẹt đuôi dài, vẹt mào, bồ câu, chim sẻ, gà, vịt và gà tây.
Chim nhiễm bệnh có thể ủ rũ, bỏ ăn, khó thở, tiêu chảy hoặc chảy dịch ở mắt, mũi. Tuy nhiên, nhiều con vẫn mang và thải vi khuẩn dù bên ngoài khỏe mạnh. Người mắc bệnh khi hít phải bụi chứa phân khô hoặc dịch tiết đường hô hấp của chim nhiễm bệnh.
Khi phân và dịch tiết khô lại, các hạt bụi nhỏ mang vi khuẩn có thể phát tán trong lúc quét dọn lồng, chăm sóc, vận chuyển hoặc giết mổ chim. Người nuôi chim cảnh, nhân viên cửa hàng thú cưng, bác sĩ thú y có nguy cơ phơi nhiễm cao hơn.
Theo WHO, Áo, Đan Mạch, Đức, Thụy Điển và Hà Lan ghi nhận số ca sốt vẹt tăng trong năm 2023 và đầu năm 2024, đặc biệt vào tháng 11-12/2023. Nhiều bệnh nhân viêm phổi phải nhập viện; 5 trường hợp tử vong được báo cáo.
Triệu chứng thường xuất hiện sau 5-14 ngày tiếp xúc với vi khuẩn. Người bệnh có thể sốt, rét run, đau đầu, đau mỏi cơ và ho khan, dễ nhầm với cúm hoặc bệnh hô hấp thông thường. Phần lớn trường hợp hồi phục nếu được điều trị kháng sinh phù hợp. Một số ca có thể tiến triển thành viêm phổi nặng, viêm gan, viêm nội tâm mạc hoặc tổn thương thần kinh, não.
Bệnh do Salmonella
Bệnh do Salmonella là nhiễm trùng do vi khuẩn thuộc chi Salmonella. Nhiều loài chim có thể mang vi khuẩn, từ gia cầm như gà, vịt, ngan đến chim hoang dã và chim sống quanh khu dân cư.
Tại Anh, bệnh thường được phát hiện ở các loài chim ăn hạt sống theo đàn, nhất là sẻ nhà và sẻ xanh châu Âu. Chim nhiễm bệnh có thể ủ rũ, xù lông, gầy yếu hoặc không có triệu chứng.
Vi khuẩn Salmonella thải ra qua phân chim và có thể tồn tại trong môi trường từ vài tuần đến vài tháng. Người có nguy cơ nhiễm bệnh khi chạm vào chim bệnh, xác chim, máng ăn, khay nước hoặc bề mặt dính phân rồi đưa tay lên miệng. Nguy cơ cũng tăng khi ăn uống sau khi vệ sinh khu nuôi chim mà không rửa tay, hoặc dùng thực phẩm, nguồn nước nhiễm khuẩn.
Người mắc bệnh thường tiêu chảy, sốt, đau quặn bụng, buồn nôn hoặc nôn. Phần lớn hồi phục trong vài ngày. Tuy nhiên, bệnh có thể gây mất nước hoặc nhiễm trùng nặng nếu vi khuẩn vào máu và các cơ quan khác.
Viêm não Nhật Bản
Virus viêm não Nhật Bản lưu hành trong tự nhiên giữa muỗi và các động vật có xương sống, chủ yếu là chim hoang dã và lợn. Ổ chứa tự nhiên của virus là chim hoang dã, đặc biệt là chim nước, chim lội nước như cò và diệc.
Khi hút máu chim mang virus, muỗi Culex có thể nhiễm mầm bệnh, sau đó truyền virus sang lợn và người qua vết đốt. Trong thực tế, muỗi Culex hút máu lợn mang mầm bệnh rồi đốt người là nguồn lây chính cho người.
Mùa hè, thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều, ruộng lúa, ao tù, mương nước và vùng chăn nuôi tạo điều kiện cho muỗi sinh sản. Điều này làm tăng nguy cơ virus lưu hành.
Theo WHO, viêm não Nhật Bản lưu hành tại 24 quốc gia ở châu Á và Tây Thái Bình Dương, khiến hơn 3 tỷ người có nguy cơ nhiễm bệnh. Giai đoạn đầu, người bệnh có thể sốt, đau đầu, buồn nôn, mệt mỏi. Một số trường hợp tiến triển nặng thành viêm não, rối loạn tri giác, co giật, suy hô hấp. Tỷ lệ tử vong ở người có triệu chứng nặng có thể lên tới 30%; khoảng 20-30% người sống sót gặp di chứng thần kinh, nhận thức hoặc hành vi lâu dài.
Phòng bệnh thế nào?
Bác sĩ Phú khuyến cáo người dân không tiếp xúc, giết mổ hoặc dùng làm thực phẩm các loại chim, gia cầm bị bệnh hoặc chết không rõ nguyên nhân.
Sau khi chạm vào chim, gia cầm, trứng, lồng nuôi, máng ăn hoặc khu vực có phân chim, mọi người cần rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước sạch. Không ôm hôn chim hoặc đưa chim lại gần mặt, miệng. Lồng, khay nước và dụng cụ nuôi chim cần được vệ sinh, khử khuẩn thường xuyên.
Nếu sốt, ho, khó thở, đau đầu, đau bụng hoặc tiêu chảy sau khi tiếp xúc với chim, gia cầm hay môi trường có phân chim, người bệnh cần đến cơ sở y tế. Khi đi khám, cần thông báo rõ tiền sử tiếp xúc để được kiểm tra kịp thời.
Trẻ nhỏ tiêm vaccine phòng bệnh tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC. Ảnh: Bình An
Riêng với viêm não Nhật Bản, chim không trực tiếp truyền virus sang người. Vì vậy, chỉ tránh tiếp xúc với chim là chưa đủ. Người dân cần tiêm vaccine đầy đủ, đúng lịch và phòng muỗi đốt bằng cách ngủ màn, mặc quần áo dài, dùng sản phẩm xua muỗi, loại bỏ nơi nước đọng quanh nhà.
Việt Nam hiện có 3 vaccine phòng viêm não Nhật Bản cho trẻ em và người lớn. Jevax (Việt Nam) tiêm từ 12 tháng tuổi, có trong chương trình Tiêm chủng mở rộng và tiêm dịch vụ; cần tiêm nhắc mỗi 3 năm sau lịch cơ bản. Jeev (Ấn Độ) tiêm từ 12 tháng tuổi, tiêm nhắc khi có dịch hoặc chuẩn bị đi vào vùng dịch. Imojev (Thái Lan) tiêm từ 9 tháng tuổi trong tiêm dịch vụ, không cần tiêm nhắc sau khi hoàn thành lịch cơ bản.
Bình An
