50 năm Sài Gòn đổi tên: Vòng xoáy lịch sử từ 'đánh tư sản' đến tái dựng kinh tế

Được đăng một phút trước

Thời gian đọc: 13 phút

Khi chiếc tăng 390 húc đổ Dinh Độc Lập vào 30/4/1975, Sài Gòn chính thức sụp đổ, và nằm dưới sự kiểm soát của chính quyền mới.

Đô thành Sài Gòn và tỉnh Gia Định lập tức được sáp nhập, với tên gọi thành phố Sài Gòn – Gia Định, nhanh chóng bước sang một hình thái mới: chủ nghĩa xã hội.

Hàng loạt công chức và nhân viên của chế độ Việt Nam Cộng hòa bị đưa đi học tập cải tạo.

Giới kinh doanh ở Sài Gòn cũng nhanh chóng bị húc đổ với các cuộc "cải tạo xã hội chủ nghĩa" kinh thiên động địa.

Nhưng rồi, khủng hoảng kinh tế xã hội đã khiến chính quyền TP HCM tìm đủ mọi cách để xây dựng lại hệ thống kinh thương mà họ đã quyết tâm đánh đổ.

Chiến dịch đánh tư sản

Chiến dịch "đánh tư sản mại bản" được bắt đầu vào một buổi sáng trung tuần tháng 9/1975, khi Ủy ban Quân quản Thành phố Sài Gòn-Gia Định ra lệnh "bắt giữ một số tư sản mại bản có chứng cứ đầu cơ tích trữ, phá rối thị trường".

Chiến dịch này nhằm vào các nhà tư sản người Hoa mà trước năm 1975 được mệnh danh là các ông vua, như vua lúa gạo Mã Hỷ, vua vải Lưu Tú Dân, vua kẽm gai Hoàng Kim Quy…

Tác giả Huy Đức trong Bên thắng cuộc cho biết danh sách bị đánh đợt đầu có 60 nhà tư sản và phần lớn đã bị bắt trước khi chính quyền đưa ra tuyên bố.

"Hơn 10.000 công nhân, học sinh, sinh viên đã được điều động áp sát các mục tiêu. Hàng vạn 'quần chúng' khác được đưa xuống đường để gây áp lực về dư luận," Huy Đức dẫn tài liệu Những sự kiện lịch sử Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh.

Đấy là chưa nói đến việc, trước khi chiến dịch này được phát động, chính quyền đã bắt 92 nhà "tư sản mại bản" và "mời làm việc" 47 người.

Sau chiến dịch đánh tư sản mại bản, chính quyền thực hiện thêm một cú bồi: đổi tiền.

Cứ 500 đồng tiền của chính quyền cũ đổi được một đồng tiền mới của Ngân hàng Việt Nam. Nhưng vấn đề là hạn mức bị giới hạn: các hộ kinh doanh, hộ gia đình được đổi tối đa 100.000 đồng tiền cũ, còn tổ chức kinh doanh lớn có thể đổi được từ 100.000 đến 500.000 đồng.

Điều đó khiến cho chính sách đổi tiền không chỉ ảnh hưởng đến giới tư sản mà tác động đến tất cả người dân miền Nam.

Chỉ sau một đêm, những người được coi là giàu có đã mất trắng số tài sản của họ, vì sau ngày 23/9/1975, số tiền của chế độ cũ bị coi là giấy lộn.

Các biến động trên thị trường, từ việc tăng giá như bột ngọt, muối, đá lửa, vỏ xe hay khan hiếm hàng hóa đều bị chính quyền quy cho "gian thương".

Các nhà tư sản ở Sài Gòn từng được mệnh danh là các ông vua trước đây chịu nhiều số phận khác nhau. Tài sản bị tịch thu, công ty bị quốc hữu hóa, người bị tù đày, đi cải tạo, người đi kinh tế mới.

Nhà tư sản Hoàng Kim Quy bị đưa ra trước tòa án Nhân dân Đặc biệt xét xử, với mức án 20 năm tù, tịch thu toàn bộ tài sản.

Nhưng Sài Gòn-Gia Định, được đổi tên thành TP HCM từ tháng 7/1976, vẫn tiếp tục gặp các khó khăn trong đời sống xã hội.

Một đợt đánh tư sản mới tiếp tục được tiến hành, lần này tập trung vào giới tư sản người Hoa, trong hành trình cải tạo xã hội chủ nghĩa với việc chính quyền "trưng mua, trưng thu và tịch thu", về thực chất gần như là tịch thu các tài sản và sung công.

Tác giả Huy Đức dẫn số liệu thống kê từ chính quyền TP HCM cho biết từ trước 30/4/1975, có 200 nhà tư sản lớn người Hoa bỏ chạy khỏi Sài Gòn – Chợ Lớn.

Trong số 161 nhà tư sản mại bản còn lại, chính quyền đã "đánh" vào 98 người trong thời gian từ 9/1975-1977.

Khi bắt đầu chiến dịch, hơn 4.000 hộ tư sản người Hoa khác bị cải tạo.

Chính quyền lập ra một danh sách với 28.787 hộ mà họ quy cho là "tư sản thương nghiệp" và thực hiện cải tạo.

Ngay cả hơn 2.500 hộ kinh doanh "có công với cách mạng", hoặc là "cơ sở cách mạng" cũng được tổ chức lại phù hợp với chính sách mới.

"Nếu như đối tượng của Cách mạng chỉ có chín mươi hai nhà tư sản giàu có nhất miền Nam thì sau năm 1975, nền kinh tế vẫn còn cơ hội để hồi sinh. Nhưng, hai năm rưỡi sau, 'giai cấp tư sản' lại bị 'đánh' trong một chiến dịch mới được gọi là 'Cải tạo Công Thương nghiệp Tư doanh', một chiến dịch được ông Đỗ Mười triển khai với 'bàn tay sắt'," Huy Đức nhận định.

Ông Đỗ Mười là nhân vật thực hiện "thành công" trong việc xóa bỏ giai cấp tư sản ở miền Bắc trước đây, dưới tên gọi cải tạo công thương nghiệp.

Ông trở thành Trưởng Ban cải tạo Xã hội chủ nghĩa Trung ương vào đầu năm 1978, chức vụ trước đó do ông Nguyễn Văn Linh nắm giữ – cả hai về sau đều là tổng bí thư.

Chiến lược của Việt Nam thời kỳ sau khi thống nhất hai miền là "tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc lên chủ nghĩa xã hội", trong đó giai đoạn đầu là cải tạo xã hội chủ nghĩa ở miền Nam.

Đối tượng của cuộc cải tạo năm 1978 đến lượt giới tiểu thương, buôn bán, tiểu thủ công nghiệp.

"Sáng 23-3-1978, khi người dân Sài Gòn chưa kịp thức dậy thì trước những cửa tiệm, lớn có, nhỏ có, đã lố nhố từng tốp thanh niên, mặt mày nghiêm trọng. Họ chỉ chờ chủ nhà thức dậy là ập vào, kiểm kê, niêm phong hàng hóa và bắt đầu chốt giữ," Huy Đức viết trong Bên thắng cuộc.

Tài sản của hàng chục ngàn hộ kinh doanh, buôn bán từ nhỏ đến lớn, kể cả các tiểu thương "chợ trời" bị kê biên, tịch thu, sung vào công quỹ.

Thành tích của chiến dịch đã mang về cho nhà nước những khoản tiền, vàng lớn, cùng khối tài sản nhà cửa, đất đai, cùng các nhà máy, xí nghiệp.

Nhưng nền kinh tế đã bị giáng một đòn chí mạng khi sản xuất đình đốn, thiếu nguyên liệu.

Hàng hóa trên thị trường khan hiếm vì không có ai sản xuất hay buôn bán, khiến cho giá cả tăng vọt, lạm phát phi mã.

Các nhà tư sản, nhà buôn và lực lượng sản xuất trước đây, vốn góp phần làm nên sự phồn thịnh của kinh tế Sài Gòn, đã được đưa đi các vùng kinh tế mới để sản xuất.

Rất nhiều người đã bất chấp hiểm nguy, lên thuyền vượt biên.

Ông Võ Văn Kiệt 'xé rào'

Mô hình kinh tế xã hội chủ nghĩa đã khiến cho TP HCM khi đó thiếu hụt gạo cung cấp cho 4 triệu dân.

Tiêu chuẩn phân phối gạo ở TP HCM được tính là 9kg/người/tháng, nhưng chỉ xoay xở được chừng 6 kg trong giai đoạn 1979-1980, theo Báo Tuổi Trẻ trong loạt bài về chính sách trước Đổi mới.

Khoai mì, khoai lang và bo bo trở thành những thứ độn trong bữa ăn của người Sài Gòn-TP HCM.

Điều đó khiến cho Bí thư Thành ủy Võ Văn Kiệt phải tìm cách chạy gạo cứu đói.

Một đề xuất được bà Ba Thi, Giám đốc sở Lương thực, đưa ra: tìm mua gạo từ miền Tây – nhưng buộc phải đi ngược chính sách của trung ương và có nguy cơ "ở tù".

Ông Võ Văn Kiệt khi đó được cho là đã đồng ý cách làm "xé rào" này và nói rằng: "Nếu chị ở tù, tôi sẽ mang cơm đi thăm nuôi."

Một tổ thu mua lúa gạo – còn được ví là "tổ buôn lậu gạo" – được thành lập với nhiệm vụ đi tìm nguồn hàng, mua với giá thị trường.

Giá cả khi đó nhà nước quy định rất rẻ mạt, trong khi giá thị trường, hay chợ đen lại rất cao.

Nhưng khó khăn nhất là vấn đề vận chuyển.

Chính sách ngăn sông cấm chợ với các trạm kiểm soát dày đặc tại các địa phương khiến cho việc xách một bao gạo qua còn khó lọt, trong khi tổ "buôn lậu gạo" này phải tổ chức hàng đoàn xe.

Một giai thoại về quyền lực của các trạm kiểm soát vẫn thường được kể rằng một hôm, ông Đỗ Mười từ TP HCM đến Vĩnh Long thăm gia đình ông Phạm Hùng, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, tức thủ tướng.

Trên đường về, ông Đỗ Mười được biếu 10kg gạo, nhưng đến một trạm kiểm soát địa phương thì bị chặn lại và số gạo bị tịch thu.

Khi người lái xe nói rằng đây là "gạo của đồng chí Đỗ Mười", viên trạm trưởng trả lời, "Đỗ Mười chứ Đỗ Mười Một cũng giữ". Ông Đỗ Mười lập tức khen thưởng người trưởng trạm," Huy Đức kể.

Sau đợt đổi tiền năm 1975, chính quyền đã thực hiện một cuộc đổi tiền tiếp theo vào năm 1978, nhằm thống nhất hai miền một đồng tiền chung.

Người dân TP HCM lại thêm một lần bất ngờ, hạn mức lại nhỏ giọt khi mỗi hộ một người chỉ đổi được 100 đồng, còn hộ lớn bất kể bao nhiêu người cũng chỉ đổi được tối đa 500 đồng.

Tài sản một lần nữa bị tước đoạt, cộng với tình trạng ngăn sông cấm chợ, khó khăn lại thêm gấp bội.

Nhưng phải đến đợt đổi tiền năm 1985 trong cái gọi là điều chỉnh giá lương tiền, cuộc khủng hoảng mới trở nên vô tiền khoáng hậu, thể hiện qua mức lạm phát phi mã của năm 1986: 774%.

Đổi mới tư duy

Hệ thống thương nghiệp xã hội chủ nghĩa, với chế độ tem phiếu đã không thể gánh vác được việc phân phối hàng cho 4 triệu dân TP HCM, trong khi ngành sản xuất trở nên đình đốn, thiếu nguyên liệu.

Lãnh đạo TP HCM đã tìm nhiều cách xoay xở.

Từ 1981, TP HCM đã thành lập công ty Cholimex, bắt đầu đi tìm cơ hội thị trường nước ngoài, vừa mang về nguồn ngoại tệ, nguyên liệu, cũng như giải quyết khâu bán hàng cho các xí nghiệp.

Một loạt xí nghiệp khác cũng tìm cách "đổi mới" và xé rào, nhằm tìm nguồn nguyên liệu và tổ chức sản xuất, với sự hậu thuẫn của lãnh đạo thành phố.

Perestroika – chính sách cải tổ mới ở Liên Xô – cũng lan đến Việt Nam.

Áp lực đời sống của hàng triệu người dân đang đặt giới lãnh đạo Việt Nam và TP HCM vào bài toán cân não.

Bước ngoặt diễn ra khi Tổng Bí thư Lê Duẩn mất vào tháng 7/1986 và ông Trường Chinh lên thay.

Đảng Cộng sản Việt Nam đã tổ chức Đại hội 6 vào tháng 12/1986, thông qua chính sách Đổi mới, thừa nhận kinh tế thị trường, dù kèm theo phần đuôi có sự quản lý của nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Ông Nguyễn Văn Linh trở thành vị tổng bí thư của Đổi mới.

Khái niệm kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa sau này được giới lãnh đạo như ông Nguyễn Phú Trọng hay ông Tô Lâm ca ngợi là "sáng tạo độc đáo".

Nhưng thời điểm đó, kinh tế thị trường mới chỉ là các bước chập chững, cho phép một số thành phần kinh tế khác được hoạt động.

Dù thủ tục còn nhiêu khê, hoạt động hạn chế, nhưng người dân cũng đã bắt đầu sản xuất, kinh doanh.

Chính quyền Việt Nam bắt đầu đi tìm các thị trường khác ngoài Liên Xô và Đông Âu, đồng thời kêu gọi đầu tư nước ngoài.

Luật Đầu tư nước ngoài được thông qua năm 1987 và Luật Công ty năm 1990 là những thay đổi ban đầu.

Các nhà sản xuất nhỏ trong các hộ gia đình, tổ hợp tác đã bắt đầu mở rộng sản xuất.

Hàng loạt ngân hàng thương mại cổ phần được thành lập tại TP HCM như Đông Á Bank, ACB, Sacombank.

Trong 10 năm, từ 1990-1999, có khoảng 40.000 doanh nghiệp ra đời.

Nhưng phải đến sự sụp đổ của hệ thống chủ nghĩa xã hội Liên Xô và Đông Âu cuối những năm 1980, đầu 1990, lãnh đạo Đảng Cộng sản mới thực sự xoay chuyển, thúc đẩy kinh tế tư nhân.

Luật Doanh nghiệp 1999 được thông qua, một mặt thừa nhận quyền kinh doanh của người dân, mặt khác cắt giảm hàng loạt thủ tục.

Chỉ một năm sau, số lượng doanh nghiệp thành lập lên đến 20.000, những năm tiếp theo con số này cao hơn, phần lớn là ở TP HCM, trung tâm kinh tế của cả nước.

Không chỉ người dân, các đảng viên cũng được phép làm kinh tế.

Việt Nam, sau khi bình thường hóa quan hệ với Mỹ, đã mở rộng quan hệ với các quốc gia khác. Sự kiện gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới năm 2007 đã tiếp thêm một sinh khí mới.

Những người Hoa ở khu vực Chợ Lớn đã thành lập các doanh nghiệp tư nhân, rồi nhanh chóng phát triển thành các công ty sản xuất, kinh doanh lớn.

Các công ty do giới kinh doanh người Hoa sáng lập và phát triển như bánh kẹo Kinh Đô, Thép Pomina, Giấy Sài Gòn, bút Thiên Long, giày dép Biti's, Bita's... đã trở thành các thương hiệu quen thuộc của thị trường Việt Nam.

Những tên tuổi mới trên thương trường được nhắc đến nhiều như các ông Trần Kim Thành, Trần Lệ Nguyên, Cao Tiến Vị, Cô Gia Thọ, Vưu Khải Thành, Đỗ Long...

Giới tài chính cũng nổi lên các gương mặt như Trầm Bê (Ngân hàng Phương Nam), Đặng Văn Thành (Sacombank).

Các nhà "tư sản mại bản", cũng như các "con buôn" và "gian thương" vốn bị đánh tơi tả sau năm 1975, nay trở thành các thương nhân, doanh nhân và "chiến sĩ trên mặt trận kinh tế".

Những thuyền nhân từng bị lên án khi vượt biên ngày xưa đã được chào đón trở lại, và cùng với các "Việt gian" trước đây, họ trở thành các "Việt kiều yêu nước" – đóng góp vào nền kinh tế qua các dự án đầu tư trực tiếp cũng như các khoản tiền kiều hối.

Sự phồn thịnh của một Sài Gòn trước năm 1975 dường như đang được hồi sinh trở lại.

TP HCM trở thành địa phương chiếm tỉ trọng GDP lớn nhất và nộp ngân sách nhiều nhất.

Đến ngày 1/7/2025, TP HCM chứng kiến một đợt mở rộng diện tích lên hơn gấp ba lần khi sáp nhập thêm hai tỉnh Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu.

Ở thời điểm hiện tại, TP HCM đã trở thành một siêu đô thị với hơn 14 triệu dân, đóng góp hơn 23% GDP của Việt Nam.

Nhưng các lát cắt của lịch sử kinh thương trong 50 năm kể từ khi Sài Gòn đổi tên cũng đã chứng kiến cảnh một số doanh nhân tiên phong lãnh trái đắng, như ông Tăng Minh Phụng, Lương Khui Thìn trong vụ án công ty Epco trong thập niên 1990.

Gần đây, đại án Tập đoàn Vạn Thịnh Phát đã dẫn tới án tử hình cho bà Trương Mỹ Lan về tội tham ô (sau đó giảm xuống chung thân do án tử hình được bãi bỏ đối với tội danh mà bà bị tuyên án).

Chính quyền TP HCM cũng trải qua hàng loạt thăng trầm.

Hai trong số lãnh đạo thành phố này trở thành thủ tướng, gồm các ông Võ Văn Kiệt và Phan Văn Khải.

Hai bí thư Thành ủy cũng đã thăng tiến lên làm chủ tịch nước, là các ông Nguyễn Minh Triết và Trương Tấn Sang.

Nhưng sự kiện Bí thư Thành ủy Đinh La Thăng bị mất chức, kỷ luật và ra tòa lãnh án 30 năm tù vì hàng loạt sai phạm trong các vụ án khác nhau, đã mở màn cho một đợt các lãnh đạo cấp cao bị kỷ luật trong chiến dịch chống tham nhũng của Đảng.

Ông Lê Thanh Hải, người có 5 năm làm chủ tịch UBND trước khi làm bí thư Thành ủy TP HCM giai đoạn 2006-2016, cũng bị cảnh cáo và "cách tất cả chức vụ trong Đảng".

Một loạt các lãnh đạo khác cũng bị kỷ luật và vướng vòng lao lý.