Một người phụ nữ đi ngang bức tranh tường mô tả tiền vệ Hamid Estili của Iran ghi bàn vào lưới Mỹ trong trận đấu tại World Cup 1998 (trận này Iran thắng 2-1) trên tường tòa nhà Đại sứ quán Mỹ cũ, nay là Bảo tàng chống Mỹ, tại Tehran (Iran) ngày 12-6 - Ảnh: AP
Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 13-6 tuyên bố thỏa thuận với Iran sẽ được ký kết vào ngày 14-6. Ông mô tả đây là "bức tường ngăn vũ khí hạt nhân", đồng thời cho biết ngay sau lễ ký eo biển Hormuz sẽ được mở cửa lại cho tất cả tàu thuyền.
Ông Trump đăng thông tin này lên mạng xã hội vài giờ sau khi Thủ tướng Pakistan - bên trung gian chủ chốt - cho biết Islamabad đang chuẩn bị cho "việc ký kết điện tử thỏa thuận hòa bình" và "đàm phán cấp kỹ thuật vào tuần tới".
Tuy nhiên, cả Washington và Tehran đều chưa công bố văn bản thỏa thuận, trong khi phía Iran vẫn thận trọng về thời điểm ký kết thực sự.
Hai rào cản lớn nhất
Theo phân tích của Hội đồng Quan hệ đối ngoại Mỹ (CFR) ngày 12-6, giữa vô số thông tin lẫn lộn, các đề nghị và phản đề nghị, cùng những lần hành động quân sự, ngừng bắn rồi lại phóng tên lửa, sáu vấn đề địa chính trị nổi lên trong giai đoạn đàm phán vừa qua.
Nóng nhất lúc này là quyền kiểm soát eo biển Hormuz - yết hầu năng lượng thế giới, nơi lưu thông gần 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt toàn cầu. Việc Iran phong tỏa tuyến đường này từ cuối tháng 2 đã gây cú sốc giá dầu nghiêm trọng.
Mỹ đòi Tehran khôi phục nguyên trạng trước chiến tranh: dỡ bỏ hoàn toàn phong tỏa, không thu phí và tiến hành rà phá bom mìn. Iran trong khi đó nhiều lần khẳng định không từ bỏ quyền quản lý và kiểm soát Hormuz.
Vấn đề thứ hai - cũng là nguyên nhân chính để Mỹ và Israel phát động cuộc chiến nhắm vào Iran - là chương trình hạt nhân. Chính quyền ông Trump muốn Tehran từ bỏ hoàn toàn lượng uranium đã làm giàu, chấp nhận cơ chế thanh sát nghiêm ngặt và tiến tới tháo dỡ vĩnh viễn chương trình này. Iran cam kết không theo đuổi vũ khí hạt nhân, nhưng kiên quyết giữ quyền làm giàu uranium vì mục đích hòa bình.
Một số nguồn tin từ Mỹ cho biết dự thảo thỏa thuận hiện ghi nhận cam kết Iran "hoãn làm giàu uranium trong 15 - 20 năm và tháo dỡ dần các cơ sở hạt nhân", song các chi tiết kỹ thuật cốt lõi sẽ được đàm phán tiếp trong 60 ngày sau khi ký kết.
Bốn bài toán khó còn lại
Vấn đề thứ ba là mạng lưới lực lượng ủy nhiệm của Iran. Mỹ và đồng minh Israel đòi "ngừng bắn toàn diện", bao gồm việc Tehran chấm dứt tài trợ tài chính và vũ khí cho Hezbollah ở Lebanon, Hamas ở Dải Gaza, Houthi ở Yemen và Hezbollah Iraq.
Iran khó chấp nhận yêu cầu này, song đây cũng là vấn đề Washington được nhận định có thể nhượng bộ hơn so với hạt nhân hay Hormuz.
Gắn liền với đó là câu hỏi về giới hạn năng lực quân sự và tên lửa của Iran. Chương trình tên lửa đạn đạo là "lằn ranh đỏ" bất khả xâm phạm với Tehran, đặc biệt trong bối cảnh giới quân sự có quan điểm cứng rắn được cho là đã thắng thế trong đội ngũ lãnh đạo Iran kể từ khi chiến tranh nổ ra.
Tình báo Mỹ ước tính Iran vẫn giữ được tới 70% kho tên lửa và bệ phóng di động trước chiến tranh, và Washington lo ngại Tehran sẽ lợi dụng 60 ngày ngừng bắn để âm thầm tái lập năng lực quân sự.
Về phần mình, Iran cũng đưa ra đòi hỏi tối đa: toàn bộ lực lượng Mỹ phải rút khỏi tất cả vùng ngoại vi xung quanh lãnh thổ Iran - điều mà ông Trump đã tuyên bố "không thể chấp nhận".
Vấn đề thứ năm là tiến trình giải tỏa tài sản và dỡ bỏ trừng phạt.
Nền kinh tế thời chiến của Iran vốn đang đối mặt với lạm phát hàng năm gần 70%, nay càng thêm kiệt quệ vì chiến sự và phong tỏa.
Tehran yêu cầu được giải ngân ngay khoảng 24 tỉ USD tài sản bị đóng băng - hoặc ít nhất một nửa ngay khi ký thỏa thuận, nửa còn lại trong vòng 60 ngày.
Washington kiên quyết chỉ dỡ bỏ trừng phạt theo từng giai đoạn, căn cứ vào mức độ thực thi cam kết thực tế của Tehran.
Vấn đề cuối cùng là điểm nóng chiến sự Lebanon. Đây là rào cản tuy không lớn nhưng phức tạp, do liên quan trực tiếp tới Israel.
Tel Aviv khẳng định họ không phải bên tham gia thỏa thuận Mỹ - Iran, chiến dịch tại Lebanon là độc lập và sẽ không rút quân cho đến khi Hezbollah "bị tước vũ khí hoàn toàn".
Iran ngược lại liên tục gắn điều kiện ngừng bắn với tình hình Lebanon - một lý do quan trọng khiến tiến trình ngoại giao luôn trong trạng thái dễ đổ vỡ.
Hãng tin Reuters ngày 13-6 dẫn lời các chuyên gia nhận định: dù các đợt ném bom của Mỹ đã làm suy giảm nghiêm trọng cơ sở công nghiệp - quân sự và gây thiệt hại lớn cho Iran, cuộc chiến lại có tác dụng ngược - củng cố thêm vị thế thống trị của Lực lượng Vệ binh Cách mạng theo đường lối cứng rắn trong nội bộ Tehran.
