ASEAN - bệ phóng cho công nghiệp hóa Việt Nam

Câu chuyện Airbus ra đời từ sự hợp lực của Pháp, Đức, Anh và Tây Ban Nha - tạo nên thực thể duy nhất đủ sức đối đầu với Boeing - từ lâu đã trở thành bài học kinh điển về sức mạnh liên kết.

Bài học đó hoàn toàn có giá trị với ASEAN hôm nay: khi mỗi nền kinh tế đơn lẻ trong khu vực đều quá nhỏ để tự tạo lập lợi thế quy mô, thì hợp lực chính là con đường bứt phá duy nhất. Với Việt Nam, ASEAN không chỉ là sân chơi thương mại - đó là không gian chiến lược để định hình vị thế công nghiệp trong thế kỷ 21.

ASEAN - đòn bẩy thương mại và đầu tư

Trải qua hơn 30 năm hội nhập, ASEAN đã chuyển mình thành Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) - một khuôn khổ hội nhập kinh tế khu vực đang tiến dần đến mục tiêu thị trường đơn nhất, dù chưa đạt mức độ tự do hóa toàn diện như thị trường chung EU.

Nhờ Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA), phần lớn các dòng thuế quan hàng hóa giữa Việt Nam và các nước thành viên đã được đưa về mức 0%, tạo ra dòng chảy thương mại nhộn nhịp và đưa ASEAN trở thành một trong những đối tác thương mại hàng đầu của nước ta.

ASEAN là đối tác thương mại lớn thứ 4 của Việt Nam - sau Trung Quốc, Hoa Kỳ và Hàn Quốc.

Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và khối ASEAN đạt hơn 91 tỉ USD trong năm 2025 - tăng gấp hơn 25 lần so với mức khoảng 3,5 tỉ USD khi Việt Nam mới gia nhập khối năm 1995.

Trong đó, Việt Nam xuất khẩu sang khối khoảng 38,4 tỉ USD (nông sản, thủy sản, dệt may, thiết bị điện tử) và nhập khẩu khoảng 52,6 tỉ USD nguyên liệu đầu vào, linh kiện điện tử, hóa chất và xăng dầu - những nguyên liệu tối cần thiết cho các nhà máy Việt Nam chế biến, lắp ráp và sản xuất hàng xuất khẩu.

Sức mạnh tập thể của khối còn thể hiện rõ trên bàn đàm phán quốc tế. Nếu đứng độc lập, một nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam sẽ gặp nhiều bất lợi, thiếu sức nặng khi bước lên bàn đàm phán với các siêu cường.

Tuy nhiên, dưới chiếc ô vị thế của cả một khối kinh tế tập thể năng động 10 quốc gia, Việt Nam và từng nước thành viên có bệ phóng vững chắc để tiếp cận các thị trường lớn.

Thông qua tiếng nói chung của ASEAN, Việt Nam tham gia và hưởng lợi từ mạng lưới FTA ASEAN+: ASEAN - Trung Quốc (ACFTA), ASEAN - Nhật Bản (AJCEP), ASEAN - Hàn Quốc (AKFTA), ASEAN - Ấn Độ (AIFTA), ASEAN - Úc - New Zealand (AANZFTA), và đặc biệt là Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) - khu vực thương mại tự do lớn nhất hành tinh, bao phủ khoảng 30% dân số và đóng góp gần 30% GDP toàn cầu.

ASEAN cũng là nguồn vốn FDI chiến lược với Việt Nam. Singapore và Thái Lan liên tục nằm trong nhóm những nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất vào Việt Nam.

Cơ chế AEC và việc đồng bộ hóa khung pháp lý đầu tư khu vực không chỉ giúp ASEAN duy trì vị thế điểm đến FDI hàng đầu toàn cầu, mà còn tạo áp lực tích cực buộc Việt Nam liên tục cải thiện môi trường kinh doanh để cạnh tranh thu hút vốn với các nước láng giềng.

Về thị trường lao động, thông qua các Thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRA), AEC tạo nền tảng để lao động có tay nghề cao trong 8 ngành - kỹ sư, kiến trúc sư, kế toán, bác sĩ, điều dưỡng, nha sĩ, nhân lực du lịch và đo đạc - được công nhận bằng cấp và chứng chỉ chuyên môn tương đương giữa các nước thành viên.

Cần lưu ý MRA tạo điều kiện thuận lợi hơn cho dịch chuyển lao động, nhưng chưa phải là quyền tự do làm việc hoàn toàn - người lao động vẫn cần tuân thủ quy định về visa và giấy phép lao động của từng nước sở tại.

Cơ chế này mang lại lợi ích kép cho Việt Nam: lao động trong nước có cơ hội cọ xát tại các thị trường có tiêu chuẩn quản trị cao cấp như Singapore và Malaysia, tích lũy kinh nghiệm và tư duy quốc tế rồi quay về đóng góp nâng cao năng suất nội địa; đồng thời Việt Nam thu hút dễ hơn các chuyên gia kỹ thuật từ khối cho các ngành mũi nhọn như bán dẫn, năng lượng tái tạo, trí tuệ nhân tạo và tài chính số.

"Airbus Đông Nam Á" - giấc mơ có thể thành hiện thực?

Chuỗi cung ứng toàn cầu đang trải qua một thập niên biến động sâu sắc do cạnh tranh địa chính trị giữa các cường quốc.

Dù nổi lên như một quốc gia hưởng lợi từ xu hướng "Trung Quốc + 1", Việt Nam vẫn phụ thuộc rất sâu về nguyên vật liệu đầu vào từ công xưởng lớn nhất thế giới này.

Tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất ASEAN chính là bước đi thiết thực để đa dạng hóa chuỗi cung ứng cho Việt Nam: từ linh kiện điện tử của Malaysia và Singapore, hóa chất và phụ tùng cơ khí của Thái Lan, cho đến nguyên liệu thô từ Indonesia - tạo nên thế đứng vững hơn, có sức chống chịu cao hơn trước các cú sốc toàn cầu.

Sâu hơn nữa, ASEAN hoàn toàn có thể hợp lực xây dựng chuỗi cung ứng theo mô hình "Airbus của Đông Nam Á", với hình mẫu tiêu biểu là chuỗi giá trị xe điện (EV) mang thương hiệu chung.

Trong đó, Việt Nam đóng góp thế mạnh về phần mềm nhúng, cơ khí nhẹ và năng lực lắp ráp; Thái Lan phát huy vai trò "vùng lõi" về phụ tùng cơ khí chính xác; Indonesia tận dụng vị thế nhà sản xuất niken lớn nhất thế giới để làm chủ công nghệ pin.

Một sản phẩm EV gắn mác ASEAN ra đời từ sự phân vai tối ưu như vậy sẽ đạt ngưỡng sản xuất hàng loạt với giá thành cạnh tranh trên bản đồ công nghiệp toàn cầu.

Tất nhiên, kịch bản này đòi hỏi mức độ phối hợp chính sách và ý chí liên kết chặt chẽ vượt lên trên khuôn khổ "Phương cách ASEAN" (ASEAN Way) truyền thống - vốn đề cao nguyên tắc đồng thuận và không can thiệp.

Đó là thách thức chính trị lớn, nhưng hoàn toàn đáng để các nhà hoạch định chính sách trong khu vực dấn thân và hiện thực hóa. Bởi lẽ thị trường nội địa của từng nước riêng lẻ - dù là Việt Nam với 100 triệu dân, hay ngay cả Indonesia - đều quá nhỏ để các ngành công nghiệp non trẻ đạt được lợi thế quy mô đủ sức đối đầu với các tập đoàn lâu đời hay hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc, Ấn Độ.