Nguồn thu từ dầu mỏ tăng vọt khiến giới chức New Mexico phải tìm cách biến khối tài sản này thành động lực phát triển lâu dài, thay vì chỉ chi cho mục tiêu ngắn hạn.
Là bang khai thác dầu khí lớn thứ hai tại Mỹ, chỉ sau Texas, New Mexico năm 2024 thu về 7,6 tỷ USD, mức cao kỷ lục từ nguồn nhiên liệu hóa thạch này. Năm 2025, nguồn thu từ dầu mỏ của bang New Mexico là 5,3 tỷ USD và doanh thu năm nay dự kiến là New Mexico, theo giám đốc đầu tư bang Jon Clark.
Thay vì dùng toàn bộ nguồn thu đó để chi tiêu, New Mexico đã dành phần lớn để tích lũy trong quỹ đầu tư trị giá tới 75 tỷ USD, sau đó một phần lợi nhuận được tài trợ cho ngân sách bang.
"Trong tương lai, quỹ này sẽ ngày càng trở thành nguồn tài chính cho hầu hết các khoản chi của bang", ông Clark nói. "Về lâu dài, tiềm năng tạo ra những thay đổi là gần như vô hạn".
Jon Clark, giám đốc đầu tư bang New Mexico. Ảnh: Santa Fe New Mexico
Chỉ riêng trong năm tài khóa hiện tại, quỹ dự kiến góp ít nhất 3 tỷ USD cho ngân sách bang. Thế nhưng, thay vì chỉ tận hưởng "cơn mưa tiền", giới chức New Mexico lại đứng trước bài toán khó về chi tiêu từ nguồn thu quá lớn.
New Mexico vẫn là một trong những bang nghèo nhất Mỹ. Nếu sử dụng nguồn lực hiệu quả, nguồn thu từ dầu mỏ có thể trở thành chìa khóa giúp bang ổn định lâu dài, nhưng đầu tư quá nhiều lại có thể khiến bang mất dư địa để ứng phó trong trường hợp giá dầu lao dốc hoặc mỏ dầu cạn kiệt, theo Wall Street Journal.
Chi hay để dành
Việc tích lũy nguồn thu dầu khí vào các quỹ đầu tư đang giúp chính quyền Thống đốc Michelle Lujan Grisham, thành viên đảng Dân chủ, giảm bớt tác động từ thị trường năng lượng.
Thông qua quỹ đầu tư, chính quyền New Mexico đã tăng chi cho giáo dục phổ thông, đại học, y tế công cộng, hạ tầng và chương trình chăm sóc trẻ em miễn phí trên toàn bang. Cơ quan lập pháp bang cũng thành lập thêm nhiều quỹ dành cho phát triển lực lượng lao động hay sức khỏe tâm thần.
Tuy nhiên, New Mexico vẫn đối mặt nhiều vấn đề kéo dài như tỷ lệ tử vong do dùng thuốc quá liều cao, chất lượng giáo dục thấp và nền kinh tế phụ thuộc lớn vào khai thác tài nguyên. Vì vậy, việc lựa chọn lĩnh vực ưu tiên để chi ngân sách luôn gây tranh cãi.
Một số thành viên trong chính quyền bang muốn dùng nguồn tiền dồi dào từ dầu mỏ để cắt giảm thuế, trong khi những người khác đề xuất đa dạng hóa nền kinh tế hoặc tăng đầu tư vào các lĩnh vực mới.
Cựu bộ trưởng nội vụ Mỹ Deb Haaland, được xem là ứng viên sáng giá trong cuộc đua thống đốc New Mexico năm nay, cho rằng bang nên vừa mở rộng quy mô quỹ, vừa chi nhiều tiền hơn cho các chương trình an sinh. Bà đề xuất xây dựng chương trình bảo hiểm y tế công bằng nguồn vốn từ quỹ.
"Đó là đầu tư cho người dân của chúng ta", bà Haaland, đảng Dân chủ, nói. "Nhiều người cho rằng đây là khoản tiền chỉ nên dùng khi khó khăn. Nhưng theo tôi, bây giờ chính là lúc cần sử dụng nó".
Một dàn bơm dầu đang hoạt động gần thị trấn Loving, bang New Mexico, tháng 5/2025. Ảnh: AP
Ở chiều ngược lại, Gail Armstrong, lãnh đạo phe Cộng hòa tại Hạ viện New Mexico, muốn tiếp tục đưa phần lớn nguồn thu dầu khí vào các quỹ tín thác dài hạn, đồng thời dành một phần để giảm thuế cho người dân nhằm xoa dịu áp lực lạm phát.
Bà Armstrong lo ngại trước việc lập các quỹ dành cho những chương trình chi tiêu sẽ liên tục tăng theo thời gian thay vì các hạng mục có chi phí ổn định hơn, như nâng cấp hệ thống hạ tầng giao thông đã xuống cấp, trong khi nguồn thu từ dầu có thể giảm mạnh trong vài thập kỷ tới.
"Khi tôi bước vào nghị viện New Mexico cách đây 10 năm, bang gần như không còn ngân sách đầu tư", bà Armstrong nói. "Chúng tôi phải gom góp từng khoản nhỏ để cân đối ngân sách. Tôi hiểu giai đoạn suy thoái sẽ như thế nào".
Tranh luận không chỉ nằm ở việc nên chi bao nhiêu, mà còn ở việc chi có hiệu quả hay không.
Tháng trước, ủy ban tài chính nghị viện New Mexico công bố báo cáo đánh giá khoản 2,6 tỷ USD mà bang đầu tư thêm cho giáo dục phổ thông giai đoạn 2018-2027 từ nguồn thu dầu khí và quỹ tài sản. Khoản tiền này được kỳ vọng giúp kéo dài thời gian học và cải thiện kết quả giáo dục, nhưng báo cáo cho thấy cả hai mục tiêu đều đạt kết quả hạn chế.
"Chi tiêu hôm nay, chẳng hạn cho giáo dục, có thể mang lại lợi ích lâu dài, nhưng chỉ khi được thực hiện hiệu quả", Charles Sallee, lãnh đạo ủy ban, nhận định.
Trong khi hiệu quả đầu tư cho giáo dục còn gây tranh cãi, chương trình chăm sóc trẻ em miễn phí lại được tiếp tục mở rộng.
Quỹ chăm sóc trẻ em được thành lập năm 2020 có số vốn ban đầu 300 triệu USD và đã tăng lên 11,7 tỷ USD, và theo quy định có thể giải ngân ít nhất 500 triệu USD mỗi năm. Sau khi chương trình được triển khai từ tháng 11/2025, khoảng 46.000 trẻ em ở New Mexico đã được hỗ trợ chi phí chăm sóc. Chính quyền dự kiến con số này sẽ tăng lên 59.000 em vào năm tài khóa 2029.
Dòng tiền vào quỹ tài sản bang New Mexico qua các năm. Đồ họa: WSJ
'Lời nguyền tài nguyên'
Nhiều quốc gia từng vướng vào cái gọi là "lời nguyền tài nguyên", khi phụ thuộc quá mức vào dầu mỏ, làm giảm đầu tư vào các lĩnh vực khác và dễ tổn thương trước những chu kỳ tăng giảm của giá năng lượng. Đó cũng là lý do bang New Mexico muốn tránh vết xe đổ của những nền kinh tế này.
Các quan chức New Mexico cho biết họ đang học theo kinh nghiệm của Arab Saudi, Na Uy, bang Texas và Alaska, sử dụng nguồn thu từ dầu để xây dựng các quỹ đầu tư dài hạn, đồng thời rót vốn vào những lĩnh vực như năng lượng mới, hàng không vũ trụ, quốc phòng và công nghệ.
Theo ông Clark, quỹ tài sản của bang đã bỏ lỡ khoảng 700 triệu USD lợi nhuận trong năm 2025 vì nắm giữ quá nhiều trái phiếu thay vì đầu tư vào lĩnh vực tư nhân có khả năng sinh lời cao hơn. Hiện các quỹ đầu tư và nhà đầu tư mạo hiểm gửi khoảng 500 đề xuất hợp tác mỗi năm, buộc ông phải mở rộng đội ngũ để tìm kiếm cơ hội đầu tư mới.
Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo một bang sở hữu hàng chục tỷ USD không đồng nghĩa sẽ tạo thêm nhiều việc làm hay thu hút thêm dân cư, những yếu tố quyết định sự thịnh vượng kinh tế.
"Những quỹ này không khiến chúng tôi giàu có theo nghĩa thông thường", Reilly White, giáo sư tài chính tại Đại học New Mexico, nói. "Nhưng chúng giúp một bang còn nghèo như New Mexico có nguồn lực tài chính dồi dào hơn. Nguồn lực đó vừa mở ra nhiều cơ hội, vừa mang đến không ít cám dỗ".
Như Tâm (Theo WSJ, AFP, Reuters)
