Con đường bê tông dẫn vào làng Triêl uốn lượn giữa những vườn điều, cà phê, cao su. Tiếng trẻ ríu rít cùng những ngôi nhà khang trang tạo nên bức tranh thanh bình của vùng quê biên giới. Nửa thế kỷ trước, mảnh đất này từng cưu mang hàng chục gia đình người Campuchia chạy trốn chế độ diệt chủng Pol Pot-Ieng Sary. Từ cuộc vượt biên sinh tử năm nào, họ sinh sống ổn định và trở thành một phần của cộng đồng các dân tộc VN nơi vùng biên.
Cuộc chạy loạn qua lằn ranh sinh tử
Những năm 1975 - 1976, khi chế độ diệt chủng Pol Pot-Ieng Sary gieo rắc kinh hoàng trên khắp Campuchia, hàng chục hộ dân ở làng Lâm (xã Pó Nhầy, H.Oyadav, tỉnh Ratanakiri) buộc phải bỏ lại nhà cửa, ruộng vườn, vượt rừng băng suối sang làng Triêl nương nhờ.
Cô giáo mầm non Ksor H’phim (ngồi giữa) của Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 72, Binh đoàn 15
Ảnh: Trần Hiếu
Già làng Rơ Mah Blơi, khi ấy mới ngoài 10 tuổi, vẫn nhớ như in hành trình chạy trốn cái chết của gần 40 hộ dân làng Lâm. Dù thời gian đã lùi xa, ký ức về những ngày băng rừng, lẩn trốn trong nỗi sợ hãi vẫn theo ông suốt cuộc đời.
Với chị Ksor H'nhúi (51 tuổi), câu chuyện ấy cũng là một phần máu thịt. "Năm 1976, khi mới hơn một tuổi, tôi theo cha mẹ từ làng Lâm sang làng Triêl. Gia đình có 6 anh chị em đều lớn lên ở đây. Cha mẹ đã mất, hiện một người anh trai đang ở làng Lâm. Mấy anh em vẫn thường qua lại thăm nhau", chị kể.
Khác với thế hệ cha mẹ, cô giáo trẻ Ksor H'phim sinh ra và lớn lên trên đất Việt nên chiến tranh chỉ còn hiện hữu qua những câu chuyện của người thân. Chọn gắn bó với nghề giáo, hiện cô là thành viên của Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 72 (thuộc Binh đoàn 15, Bộ Quốc phòng) và công tác tại trường mầm non của đơn vị. Với H'phim, công việc ổn định hôm nay là thành quả của hành trình mà cha mẹ cô cùng nhiều gia đình khác đến VN để tìm sự sống. "Người dân VN đã dang tay đón những gia đình Campuchia chạy nạn, chia sẻ từng bát cơm, manh áo để bà con có cuộc sống ổn định như hôm nay", cô xúc động nói.
Căn nhà khang trang của gia đình chị Ksor H’nhúi
Ảnh: Trần Hiếu
Làng của tình đoàn kết
Nửa thế kỷ trôi qua, làng Triêl hiện có 98 hộ với khoảng 400 nhân khẩu. Ngoài 8 hộ người Kinh, phần lớn cư dân là người Jrai có nguồn gốc từ Campuchia. Người dân vẫn quen gọi nơi đây là "làng Cam", hay là làng Samaki. Trong tiếng Campuchia, Samaki có nghĩa là đoàn kết, gợi nhớ hành trình từ những người chạy nạn trở thành công dân VN và hòa nhập với cuộc sống mới.
Đến nay, 4 thế hệ người gốc Campuchia đã sinh sống tại xã Ia Pnôn. Không chỉ ổn định cuộc sống, họ còn là cầu nối gắn kết tình cảm giữa cư dân hai bên biên giới. Những chuyến thăm hỏi giữa làng Triêl và làng Lâm vẫn được duy trì qua nhiều năm, góp phần vun đắp tình hữu nghị giữa người dân hai nước.
Làng Triêl hôm nay đổi thay rõ nét. Nhiều gia đình có thu nhập trên 100 triệu đồng/năm nhờ phát triển điều, cà phê, chăn nuôi và làm công nhân tại Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 72.
Trung tá Phan Thị Sao, Chủ tịch Công đoàn cơ sở Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 72, cho biết hiện có 15 lao động của làng Triêl làm việc tại đơn vị, thu nhập bình quân 7 - 8 triệu đồng mỗi tháng, chưa kể tiền vượt khoán và thưởng lễ, tết. Bên cạnh tạo việc làm, Binh đoàn 15 còn hỗ trợ người dân xây nhà, cấp bò giống sinh sản, làm đường giao thông, xây trường học. "Mục tiêu là tạo điều kiện để bà con ổn định cuộc sống, yên tâm phát triển kinh tế gia đình", trung tá Phan Thị Sao nói.
Chị Ksor H’nhúi (thứ 2 từ trái sang) kể về những đổi thay sau cuộc chạy loạn của gia đình từ Campuchia sang đất Việt
Ảnh: Trần Hiếu
Gia đình chị Ksor H'nhúi là một trong những hộ có cuộc sống khởi sắc nhất. Chị cùng con gái Ksor H'đanh nhận khoán 2,7 ha cao su của Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 72, đồng thời canh tác thêm 3 ha điều, cà phê và nuôi 6 con bò. Năm 2024, gia đình xây căn nhà mới trị giá khoảng 700 triệu đồng, trong đó Binh đoàn 15 hỗ trợ 80 triệu đồng.
Niềm vui của chị không chỉ đến từ ngôi nhà mới. Hai người con trai của chị đều đã hoàn thành nghĩa vụ quân sự. Người con trai cả hiện là Chi hội trưởng Chi hội Cựu chiến binh làng Triêl. Hành trình của các con chị phản chiếu sự hòa nhập của thế hệ người gốc Campuchia vào đời sống trên quê hương mới.
Cách đó không xa, gia đình chị Ksor H'bíp (42 tuổi, chị gái của cô giáo Ksor H'phim) cũng là một minh chứng cho sự đổi thay của làng Triêl. Cha mẹ chị chạy nạn từ Campuchia sang VN, còn chị sinh ra và lớn lên tại làng Triêl. Gia đình nhận khoán gần 3 ha cao su, sở hữu 1,5 ha cà phê, 2 ha điều và đàn bò. Năm 2024, chị xây nhà mới với khoản hỗ trợ 60 triệu đồng từ Binh đoàn 15. Vài tháng trước, gia đình đầu tư thêm xe máy kéo trị giá khoảng 300 triệu đồng để vận chuyển nông sản và chở thuê, tạo thêm nguồn thu.
Chiếc máy kéo mới trị giá 300 triệu đồng của gia đình chị Ksor H’bíp
Ảnh: Trần Hiếu
Mái nhà chung nơi biên cương
Trao đổi với PV Thanh Niên, chị Rơ Châm H'phíp, Bí thư Đảng ủy xã Ia Pnôn, cho biết người gốc Campuchia ở làng Triêl đã trở thành công dân VN từ lâu và hòa nhập tốt với đời sống địa phương. Nhiều năm qua, bên cạnh việc được tạo điều kiện học tập, chăm sóc sức khỏe, tham gia các hoạt động xã hội, người dân còn được Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 72 và Binh đoàn 15 hỗ trợ sinh kế, tạo việc làm ổn định.
"Nhiều hộ được tuyển vào làm công nhân cạo mủ cao su, hưởng đầy đủ chế độ, có thu nhập ổn định. Quan trọng hơn, bà con còn được hướng dẫn kỹ thuật sản xuất hiện đại để áp dụng vào vườn cây, chuồng trại của gia đình, góp phần nâng cao đời sống", chị Rơ Châm H'phíp nói.
Chiều muộn, nắng vàng phủ lên những hàng cao su thẳng tắp, tiếng trẻ em vang khắp sân nhà văn hóa làng. Sau nửa thế kỷ, làng Triêl không chỉ là nơi từng cưu mang những người chạy nạn. Nơi đây đã trở thành mái nhà chung của 4 thế hệ người gốc Campuchia cùng bà con các dân tộc bản địa và người Kinh, cùng vun đắp một vùng biên cương bình yên, no ấm và ngày càng phát triển.
