Thị trấn nhỏ St. Marys trở thành tâm điểm cuộc đối đầu giữa Vatican và phong trào Công giáo truyền thống, khi hàng nghìn tín đồ vẫn quyết gắn bó với đức tin của mình.
Một buổi sáng đầu tháng 7, tiếng chuông từ nhà thờ Immaculata vẫn vang vọng khắp thị trấn St. Marys, bang Kansas, khi hàng trăm tín đồ dự thánh lễ bằng tiếng Latin. Đối với họ, đó là nghi thức đã gắn bó suốt nhiều thập kỷ. Nhưng theo Vatican, thánh lễ ấy giờ đây không còn phù hợp trong Giáo hội Công giáo.
Ngày 2/7, Vatican tuyên bố các linh mục và giáo dân thuộc Hiệp hội Thánh Pius X (SSPX) rơi vào tình trạng ly giáo và bị rút phép thông công, sau khi tổ chức này tự ý phong chức cho 4 giám mục mà không có sự chấp thuận của Giáo hoàng Leo XIV.
Quyết định được xem là dấu chấm hết cho nhiều năm nỗ lực hòa giải giữa Tòa Thánh và SSPX, ảnh hưởng tới khoảng 600.000 người theo Công giáo truyền thống trên thế giới, nhóm vốn luôn phản đối các cải cách của Công đồng Vatican II.
Tuy nhiên, tại St. Marys, được coi là "thành trì" SSPX lớn nhất ở Mỹ với khoảng 5.000 tín đồ, phản ứng của đa số tín đồ không phải là trở lại các giáo xứ Công giáo chính thống. Nhiều người khẳng định sẽ tiếp tục tham dự thánh lễ, cho rằng họ không đối đầu Giáo hoàng, mà chỉ đang trung thành với đức tin.
Từ một thị trấn nhỏ giữa vùng đồng cỏ Kansas, St. Marys giờ đây trở thành nơi phản ánh rõ nét cuộc giằng co kéo dài hơn nửa thế kỷ giữa Vatican và phong trào Công giáo truyền thống, Washington Post mô tả.
4 tân giám mục Công giáo theo đường lối truyền thống dự lễ phong chức do Hiệp hội Thánh Pius X (SSPX) tổ chức tại Econe, Thụy Sĩ, ngày 1/7. Ảnh: AFP
Tiêu điểm cuộc đối đầu giữa Vatican và SSPX nằm ở cách nhìn khác biệt về hướng đi của Giáo hội Công giáo sau Công đồng Vatican II giai đoạn 1962-1965.
SSPX được tổng giám mục người Pháp Marcel Lefebvre thành lập tại Thụy Sĩ năm 1970, nhằm phản đối những cải cách sâu rộng mà Công đồng đưa ra, từ việc cho phép cử hành thánh lễ bằng ngôn ngữ bản địa thay vì hoàn toàn bằng tiếng Latin đến chủ trương đối thoại với các tôn giáo khác.
Tổ chức này mang tên Giáo hoàng Pius X vì ông nổi tiếng với lập trường chống chủ nghĩa hiện đại trong thần học, luôn cho rằng các cải cách của Vatican II đã làm suy yếu bản sắc cũng như truyền thống Giáo hội.
Mâu thuẫn giữa hai bên kéo dài gần nửa thế kỷ, nhiều lần đứng trước cơ hội hàn gắn nhưng chưa bao giờ được giải quyết dứt điểm. Năm 1988, tổng giám mục Lefebvre đã phong chức cho 4 giám mục bất chấp lệnh cấm của Vatican, khiến ông cùng các giám mục mới bị rút phép thông công.
Giáo hoàng Benedict XVI sau đó tìm cách hòa giải bằng việc nới lỏng quy định về thánh lễ Latin và hủy bỏ vạ tuyệt thông đối với 4 giám mục còn sống vào năm 2009. Dù vậy, hai bên vẫn không thể thu hẹp bất đồng về Công đồng Vatican II.
Dưới thời Giáo hoàng Francis, Vatican vừa hạn chế việc cử hành thánh lễ Latin, vừa có một số động thái thiện chí như cho phép các linh mục SSPX giải tội hợp lệ trong một số trường hợp. Những nỗ lực ấy cuối cùng đổ vỡ khi SSPX bất chấp lời kêu gọi từ Vatican, tiếp tục tự ý phong chức cho 4 giám mục mới đầu tháng 7 trong sự kiện ở Econe, Thụy Sĩ, buộc Tòa Thánh một lần nữa tuyên bố tổ chức này ly giáo và rút phép thông công.
Trong Công giáo, việc phong chức giám mục luôn cần sự chấp thuận từ Giáo hoàng nhằm bảo đảm sự thống nhất của Giáo hội. Vì vậy, Vatican coi việc SSPX tự ý phong chức cho 4 giám mục là thách thức trực tiếp thẩm quyền của Giáo hoàng.
Theo linh mục Antonio Spadaro, Thứ trưởng Văn hóa và Giáo dục Vatican, sắc lệnh mới nhằm chấm dứt tình trạng "lửng lơ" kéo dài nhiều thập kỷ của SSPX.
"Trong nhiều năm, SSPX tồn tại trong một vùng xám về mặt giáo luật, không hoàn toàn thuộc về, nhưng cũng chưa chính thức đứng ngoài Giáo hội. Họ vừa được Rome kiên nhẫn đối thoại, vừa không chấp nhận thẩm quyền của Rome", linh mục Spadaro nói.
"Sắc lệnh này khép lại vùng xám đó. Nó khẳng định rằng không thể vừa tự nhận là người Công giáo, vừa tách mình khỏi sự hiệp thông với Giáo hội rồi gọi đó là lòng trung thành", ông tiếp tục.
Giáo hoàng Leo XIV tại thánh lễ ở Quảng trường St. Peter tháng 9/2025. Ảnh: AFP
Nếu Vatican muốn khẳng định thẩm quyền của mình, thì tại St. Marys, quyết định này lại đặt cộng đồng tín hữu trước lựa chọn khó khăn nhất trong nhiều thập kỷ.
Shawn McKnight, Tổng giám mục giáo phận Kansas City, bang Kansas, tuyên bố họ không còn liên hệ với SSPX, đồng thời cảnh báo các bí tích do linh mục tổ chức này cử hành đều không hợp giáo luật. Ông nhấn mạnh rằng việc tiếp tục tham dự các nghi lễ như vậy "không chỉ không được khuyến khích, mà còn đi ngược nghiêm trọng với sự hiệp nhất của Giáo hội".
Thế nhưng, phần lớn tín đồ tại St. Marys dường như không có ý định quay trở lại các giáo xứ Công giáo chính thống. Sau mỗi thánh lễ bằng tiếng Latin tại nhà thờ Immaculata, nhiều người vẫn khẳng định họ sẽ tiếp tục sinh hoạt như trước.
"Thật đáng tiếc. Thật buồn khi mọi chuyện xảy ra như vậy, nhưng điều đó không làm thay đổi bất cứ điều gì", Daniel Gillman, giáo viên lịch sử 37 tuổi, nói. "Đôi khi việc không tuân theo một quy định ở cấp thấp hơn là điều có thể chấp nhận được, nếu nhằm phụng sự một nguyên tắc cao hơn".
Quan điểm này phản ánh niềm tin phổ biến trong cộng đồng SSPX rằng họ đang bảo vệ truyền thống Công giáo chứ không chống lại Giáo hoàng.
James Vogel, giám đốc truyền thông SSPX tại Mỹ, cho biết tổ chức đã gửi đơn kháng cáo lên Vatican hôm 13/7, đề nghị đình chỉ hiệu lực của sắc lệnh trong thời gian chờ phán quyết sau cùng.
"Đây không phải là thời điểm để vui mừng. Chúng tôi không hề mong mọi việc diễn ra như vậy. Đơn kháng cáo cho thấy chúng tôi vẫn coi mình là những người con trung thành của Giáo hội", ông nói.
Nhà thờ Immaculata tại thị trấn St. Marys, bang Kansas, Mỹ tháng 3/2024. Ảnh: Reuters
Ngoài nhà thờ Immaculata, cộng đồng SSPX ở St. Marys còn có trường học, cửa hàng, hiệu sách tôn giáo, quán cà phê và nhiều doanh nghiệp do các tín đồ điều hành. Trong bối cảnh nhiều thị trấn nông thôn ở Kansas suy giảm dân số, St. Marys lại tiếp tục phát triển.
Sự lớn mạnh của SSPX cũng làm nảy sinh những mâu thuẫn với nhóm cư dân lâu năm của thị trấn. Những khác biệt về lối sống và quan điểm xã hội khiến quan hệ giữa hai cộng đồng không ít lần căng thẳng.
"Mọi người đều có cảm giác họ đến để tiếp quản thị trấn và biến nơi này thành chốn của riêng họ", Kathleen Rankin, người lớn lên tại St. Marys, nhớ lại. "Khi mới đến, họ nói với chúng tôi rằng tất cả đều sẽ xuống địa ngục".
Ở chiều ngược lại, các thành viên SSPX cho rằng họ đã góp phần hồi sinh một cộng đồng từng đối mặt nguy cơ suy tàn. Những cửa hàng bỏ hoang được mua lại, cải tạo, khu trung tâm trở nên sôi động hơn, còn nhà thờ Immaculata hoàn thành năm 2023 trở thành biểu tượng mới của thị trấn.
"Nếu không biết chúng tôi là 'giáo phái đáng sợ' như người ta đồn thì St. Marys chẳng khác gì bao thị trấn khác của Mỹ", Gillman nói đùa.
Cecelia Bryan, người mẹ có 11 con, cho biết cuộc tranh cãi giữa Vatican và SSPX rốt cuộc không thay đổi điều quan trọng nhất đối với bà. Bà sẽ tiếp tục đến nhà thờ ở St. Marys bất kể điều gì xảy ra tại Rome.
"Tôi không phải là nhà thần học hay chuyên gia giáo luật. Đây là nơi tôi tìm thấy sự bình an trong tâm hồn", bà Bryan nói.
Như Tâm (Theo Washington Post, AP, Reuters)
