Điều gì tạo nên giá trị của giấy kiểm định kim cương?

Đằng sau mỗi giấy kiểm định của GIA hay IGI là quy trình đánh giá chặt chẽ, nhằm bảo đảm kết quả khách quan về chất lượng kim cương.

Trên thị trường kim cương, hai viên có cùng trọng lượng vẫn có thể chênh lệch đáng kể về giá nếu khác màu sắc, độ tinh khiết hoặc chất lượng cắt mài. Theo bà Nguyễn Thị Thu Hương, Cố vấn tài chính FIDT, khác với vàng - loại tài sản có giá tham chiếu tương đối thống nhất - giá trị của mỗi viên kim cương phụ thuộc đồng thời vào nhiều yếu tố như tiêu chuẩn 4C gồm trọng lượng (Carat), màu sắc (Color), độ tinh khiết (Clarity) và giác cắt (Cut), chứng nhận kiểm định, thương hiệu và chính sách thu mua của từng doanh nghiệp.

Chính vì khó chuẩn hóa giá trị, thị trường càng cần những tổ chức giám định độc lập để giảm bất cân xứng thông tin giữa người mua và bán. Thay vì để mỗi người tự mô tả chất lượng viên đá, thị trường hình thành các tổ chức giám định độc lập nhằm tạo ra một bộ tiêu chuẩn chung để các bên cùng sử dụng. Trên thị trường quốc tế, chứng thư của GIA (Gemological Institute of America) hay IGI (International Gemological Institute) là một trong những căn cứ phổ biến để xác định đặc tính của viên kim cương trong giao dịch.

Các tổ chức này không định giá hay chứng nhận giá trị tài sản. Vai trò của họ là đánh giá và ghi nhận độc lập các đặc tính của viên kim cương theo những tiêu chuẩn thống nhất. Để bảo đảm tính khách quan, quy trình kiểm định được xây dựng với nhiều lớp kiểm soát, từ khâu tiếp nhận, phân loại mẫu vật, đo lường bằng thiết bị chuyên dụng đến đánh giá độc lập giữa nhiều giám định viên trước khi phát hành chứng thư.

Được thành lập năm 1931, GIA là đơn vị phát triển hệ thống phân loại 4C hiện được sử dụng rộng rãi trong ngành kim cương. Ngoài nghiên cứu và đào tạo, GIA vận hành các phòng thí nghiệm giám định tại nhiều quốc gia.

Còn IGI ra đời năm 1975 tại Bỉ, hiện có mạng lưới phòng thí nghiệm trải rộng ở châu Âu, Mỹ, Trung Đông và châu Á. Bên cạnh kim cương thiên nhiên, tổ chức này là một trong những đơn vị giám định lớn đối với kim cương nuôi cấy (lab-grown diamond) và trang sức thành phẩm.

Nói với VnExpress, ông Nguyễn Việt Hào, chuyên gia trang sức kim cương, cho rằng vai trò của các tổ chức giám định không nằm ở việc xác nhận một viên kim cương "đắt" hay "rẻ", mà là xây dựng một tiêu chuẩn chung để người mua, người bán và các bên liên quan cùng mô tả một viên đá theo cùng hệ quy chiếu. Giá trị thương mại của viên kim cương sau đó do thị trường quyết định.

Nhân viên cầm một viên kim cương cắt hình chữ nhật, màu D, hoàn hảo bên trong (internally flawless), nặng 100,94 carat trong một buổi xem trước khi bán đấu giá ở Geneva, Thụy Sĩ. Ảnh: Reuters

Trên website chính thức, cả GIA và IGI đều nhấn mạnh tính độc lập là nguyên tắc cốt lõi của hoạt động giám định. Mục tiêu của quy trình không phải tìm cách chứng minh một viên kim cương "đẹp" hay "xấu", mà là bảo đảm kết quả cuối cùng không bị chi phối bởi người gửi mẫu hoặc đánh giá chủ quan của một cá nhân.

Điểm đầu tiên của quy trình là ẩn danh hóa mẫu vật. Theo GIA, ngay khi được tiếp nhận, viên kim cương được gán mã nhận diện nội bộ và mã vạch để theo dõi trong toàn bộ quá trình kiểm định. Thông tin về chủ sở hữu hoặc doanh nghiệp gửi mẫu không được hiển thị cho đội ngũ giám định nhằm tránh mọi khả năng thiên vị.

IGI cũng áp dụng nguyên tắc tương tự. Tổ chức này cho biết quy trình được xây dựng dựa trên bốn tiêu chí gồm an ninh, ẩn danh, độ chính xác và tính nhất quán. Sau mỗi công đoạn, viên kim cương được đưa trở lại bộ phận điều phối trung tâm trước khi được phân ngẫu nhiên cho chuyên gia tiếp theo. Cách làm này giúp từng giám định viên chỉ tập trung vào đặc tính của viên đá mà không biết kết quả đánh giá trước đó.

Sau bước tiếp nhận, viên kim cương được làm sạch nhằm loại bỏ các yếu tố có thể gây ảnh hưởng đến việc quan sát quang học và đo lường, từ đó bảo đảm kết quả giám định phản ánh đúng đặc tính thực tế. Viên đá sau đó trải qua quá trình xác định danh tính nhằm phân biệt kim cương thiên nhiên, kim cương nuôi cấy hoặc các vật liệu khác, đồng thời kiểm tra viên kim cương có từng được xử lý để thay đổi màu sắc hoặc độ tinh khiết, như xử lý bằng công nghệ áp suất - nhiệt độ cao (HPHT), chiếu xạ hay khoan laser.

Những thông số có thể đo lường bằng thiết bị như trọng lượng, kích thước hay tỷ lệ cắt sẽ được thực hiện trước. Theo GIA, trọng lượng được xác định bằng cân điện tử có độ chính xác rất cao, trong khi hệ thống đo quang học ghi nhận kích thước, tỷ lệ cắt và các thông số hình học của viên đá.

Sau đó, viên kim cương được chuyển sang giai đoạn phân cấp, trong đó các giám định viên đánh giá màu sắc (Color), độ tinh khiết (Clarity), giác cắt (Cut), độ hoàn thiện bề mặt (Polish), tính đối xứng (Symmetry) và huỳnh quang (Fluorescence) theo từng loại báo cáo. Quy trình của GIA không kết thúc khi giám định viên đưa ra kết quả. Người thực hiện việc phân cấp không phải là người quyết định việc phát hành chứng thư. Sau khi các chuyên gia hoàn tất đánh giá, toàn bộ dữ liệu được chuyển sang bộ phận đảm bảo chất lượng để rà soát tính nhất quán của kết quả và kiểm tra lần cuối trước khi báo cáo được phát hành.

Theo ông Nguyễn Việt Hào, những tiêu chí như màu sắc hay độ tinh khiết luôn tồn tại các trường hợp nằm ở ranh giới giữa hai cấp phân loại. Chính vì vậy, các phòng thí nghiệm quốc tế không để một giám định viên quyết định kết quả cuối cùng mà xây dựng quy trình đánh giá độc lập, kiểm tra chéo và kiểm soát chất lượng nhằm giảm tối đa yếu tố chủ quan.

"Giám định kim cương là sự kết hợp giữa khoa học và chuyên môn. Máy móc giúp thu thập và đo lường dữ liệu khách quan, còn việc diễn giải các dữ liệu đó và phân cấp viên kim cương vẫn cần được thực hiện theo quy trình chuyên môn bởi đội ngũ giám định viên", ông Hào nói.

Vì vậy, chuyên gia cho rằng những khác biệt nhỏ ở các tiêu chí mang tính phân cấp có thể xảy ra, nhưng không nên hiểu rằng toàn bộ hệ thống giám định thiếu độ tin cậy. Điều quan trọng nhất vẫn là quy trình kiểm soát chất lượng và tính độc lập của phòng giám định.

Đối với nhiều viên kim cương, sau khi hoàn tất giám định, số báo cáo còn được khắc bằng laser trên vành (girdle) của viên đá. Mã số này liên kết với cơ sở dữ liệu trực tuyến, cho phép người mua tra cứu lại thông tin trên website của GIA hoặc IGI để đối chiếu với chứng thư giấy.

Sơ lược quy trình kiểm định kim cương. Đồ họa: Tất Đạt (có sự hỗ trợ của AI)

Chính những lớp kiểm soát này giúp chứng thư của GIA và IGI trở thành một trong những căn cứ phổ biến cho các giao dịch kim cương trên toàn thế giới. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc tờ giấy kiểm định có thể loại bỏ mọi rủi ro. Trên thực tế, chính uy tín của các tổ chức này đã trở thành mục tiêu của những hành vi gian lận tinh vi.

Đầu năm 2024, phòng kiểm định Gem-Tech tại Italy phát hiện một số viên kim cương nuôi cấy được khắc laser trùng với mã số của những viên kim cương thiên nhiên đã được GIA cấp chứng thư. Sau đó, Jeweller Magazine đưa tin các chuyên gia của GIA tại Dubai cũng phát hiện thêm nhiều trường hợp tương tự.

Một số vụ việc có quy mô lớn hơn, như tại Surat (Ấn Độ). Theo các tờ National Jeweler và GIA India Press, một đường dây chuyên nghiệp đã in hàng loạt chứng thư giả có hình thức gần giống bản gốc, sau đó ghép với kim cương nuôi cấy hoặc kim cương phẩm cấp thấp để đưa ra thị trường.

Theo các tờ Rapaport News và Jeweller Magazine, nhóm đối tượng sử dụng công nghệ khắc laser để sao chép mã số của những viên kim cương đã được GIA kiểm định lên những viên kim cương nuôi cấy hoặc kim cương đã qua xử lý có kích thước gần tương đương. Khi người mua nhập mã số trên website GIA, hệ thống vẫn hiển thị báo cáo của viên đá thật, trong khi viên kim cương đang giao dịch lại là sản phẩm khác.

Một hình thức gian lận khác là làm giả chứng thư kèm mã QR dẫn đến các website có giao diện gần giống trang của tổ chức kiểm định. Theo tổ chức bảo hiểm trang sức quốc tế JCRS, các đối tượng thường sử dụng tên miền gần giống website chính thức để đánh lừa người dùng khi tra cứu trực tuyến. Trong một trường hợp được JCRS ghi nhận, mã QR trên chứng thư giả dẫn tới một website có địa chỉ gần giống trang xác minh của Viện Khoa học Đá quý Châu Á (AIGS) Thái Lan, khiến người mua khó nhận biết nếu chỉ dựa vào giao diện.

Điểm chung của các vụ việc trên là kết quả kiểm định không thay đổi. Trong phần lớn các việc được công bố, điều bị xâm phạm không phải là quy trình kiểm định, mà là sự liên kết giữa viên kim cương thực tế và báo cáo. Nói cách khác, các đối tượng không cố tạo ra một báo cáo kiểm định giả về mặt chuyên môn, mà tìm cách khiến người mua tin rằng viên đá trên tay chính là viên đã được kiểm định.

Giấy kiểm định xác nhận

Giấy kiểm định không xác nhận

Theo ông Nguyễn Việt Hào, người tiêu dùng không nên đồng nhất giá trị của viên kim cương với tờ giấy đi kèm. Báo cáo giám định phản ánh các đặc tính của viên kim cương tại thời điểm giám định. Vì vậy, ngoài việc kiểm tra chứng thư, người mua cũng cần đối chiếu mã số khắc laser (nếu có), đặc điểm nhận dạng của viên đá và lựa chọn giao dịch với đơn vị có nguồn gốc hàng hóa, chính sách bảo hành và hồ sơ pháp lý minh bạch (hay còn được gọi là Hồ sơ nhận diện).

Ông cho rằng một hiểu lầm khá phổ biến là nhiều người xem chứng thư như một "giấy bảo đảm" cho toàn bộ giao dịch. Trên thực tế, các tổ chức như GIA hay IGI không định giá viên kim cương, không xác nhận uy tín của người bán và cũng không đánh giá tính hợp pháp của quá trình lưu thông hàng hóa. Giá bán vẫn phụ thuộc vào cung - cầu thị trường, thương hiệu bán lẻ, chính sách thu mua cũng như nhiều yếu tố thương mại khác.

Theo chuyên gia, người mua nên xem chứng thư là một trong 3 lớp thông tin cần đối chiếu trước khi giao dịch. Lớp đầu tiên là báo cáo giám định của các tổ chức độc lập, giúp xác định viên kim cương có đúng với thông tin đã được công bố hay không. Lớp thứ hai là nguồn gốc và hồ sơ lưu thông của hàng hóa. Lớp cuối cùng là sự trùng khớp giữa viên kim cương thực tế với các thông số trên chứng thư, bao gồm mã khắc laser (nếu có), trọng lượng, kích thước và các đặc điểm nhận dạng khác.

Các chuyên gia quốc tế cũng đưa ra khuyến nghị tương tự. Thay vì quét mã QR in sẵn trên chứng thư do người bán cung cấp, người mua nên chủ động truy cập website chính thức của GIA hoặc IGI và nhập trực tiếp mã số báo cáo để tra cứu. Với những giao dịch có giá trị lớn, việc đối chiếu thêm các thông số vật lý hoặc kiểm định lại tại một phòng thí nghiệm độc lập có thể giúp giảm rủi ro.

Sự phát triển của công nghệ khiến việc làm giả chứng thư và mã nhận diện ngày càng tinh vi, nhưng cũng buộc các tổ chức kiểm định liên tục hoàn thiện quy trình và hệ thống xác thực. Điều đó không làm thay đổi vai trò của GIA hay IGI trong thị trường kim cương quốc tế, song cho thấy một thực tế: giá trị của giấy kiểm định không nằm ở bản thân tờ giấy, mà ở hệ thống tiêu chuẩn, quy trình kiểm soát và khả năng kiểm chứng đằng sau nó.

Tất Đạt - Quỳnh Trang