'Đổi mới sáng tạo trước hết là câu chuyện thể chế'

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng phát triển dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là đầu tư cho nghiên cứu hay ứng dụng công nghệ, mà còn là vấn đề thể chế, chính sách, quản trị phát triển.

Ngày 11/6, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp cùng UBND Hải Phòng tổ chức hội thảo về phát triển kinh tế - xã hội dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Một thông điệp cốt lõi tại sự kiện là nhìn nhận lại một cách đúng đắn bản chất của đổi mới sáng tạo, khi nhiều địa phương và doanh nghiệp thường đồng nhất khái niệm này với tăng chi đơn thuần để mua sắm máy móc hiện đại hay ứng dụng các công nghệ sẵn có.

Theo PGS.TS Vũ Hải Quân, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ, phát triển dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là vấn đề đầu tư cho nghiên cứu hay ứng dụng công nghệ mà trước hết là vấn đề thể chế, chính sách và quản trị phát triển. "Mô hình tăng trưởng dựa vào hàm lượng tri thức cao đòi hỏi một cấu trúc mang tính tổng thể. Thể chế vững mạnh chính là bệ đỡ và chất xúc tác tối quan trọng để giải phóng sức sáng tạo của mọi nguồn lực xã hội", ông nói.

PGS.TS Vũ Hải Quân, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ phát biểu tại hội thảo, sáng 11/6. Ảnh: Đàm Thanh

Phân tích sâu hơn về sự dịch chuyển này, Bộ trưởng đánh giá nơi nào xây dựng được môi trường thể chế thuận lợi, cơ chế khuyến khích đổi mới và khả năng kết nối hiệu quả giữa các chủ thể phát triển, nơi đó có điều kiện tốt hơn để chuyển hóa tri thức thành năng suất, công nghệ thành giá trị và đổi mới sáng tạo thành động lực tăng trưởng.

Đi sâu vào giải pháp cốt lõi để xây dựng các động lực vĩ mô mới, người đứng đầu ngành Khoa học và Công nghệ chỉ ra chuỗi giá trị đổi mới sáng tạo không thể phát huy hiệu quả nếu hoạt động biệt lập hay tự thân phát triển trong một môi trường khép kín.

Theo ông, cần loại bỏ tư duy "ốc đảo", tức một chủ thể tự mình đóng cửa nghiên cứu, không gắn liền với dòng chảy của thị trường. Trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, bên cạnh vai trò kiến tạo, dẫn dắt mang tính định hướng của Nhà nước, doanh nghiệp phải được đặt ở vị trí trung tâm. Doanh nghiệp là đầu mối trực tiếp ứng dụng công nghệ, tối ưu hóa quy trình và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. "Việc thắt chặt sợi dây liên kết giữa ba trụ cột nhà nghiên cứu - trường đại học - doanh nghiệp sẽ tạo ra xung lực mạnh mẽ cho sự phát triển", Bộ trưởng nhấn mạnh.

Tại hội thảo, các chuyên gia nhận định, nền kinh tế đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với những đòi hỏi khắt khe về đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất, chất lượng và năng lực cạnh tranh. Xuyên suốt nhiều thập kỷ, mô hình tăng trưởng theo chiều rộng dựa vào khai thác tài nguyên thiên nhiên, thâm dụng lao động giá rẻ hay mở rộng đầu tư đang dần bộc lộ rõ những giới hạn cốt lõi và không còn nhiều dư địa.

Trong dòng chảy đó, tri thức, công nghệ, dữ liệu và năng lực đổi mới sáng tạo không còn là yếu tố bổ trợ, mà giữ vai trò quyết định, trở thành động lực quan trọng hàng đầu đối với năng suất lao động và chất lượng tăng trưởng của mỗi địa phương cũng như của toàn quốc gia. Sự chuyển dịch từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, nơi yếu tố năng suất tổng hợp đóng vai trò tối thượng, không chỉ là xu hướng tất yếu toàn cầu mà trở thành yêu cầu cấp thiết để tạo bước đột phá vững chắc.

Là địa phương được lựa chọn để phân tích thực tiễn tại hội thảo, Hải Phòng được đánh giá đứng trước thời cơ mang tính lịch sử để chuyển mình. Sau cột mốc sáp nhập với Hải Dương năm 2025, Hải Phòng trở thành thành phố lớn thứ ba cả nước, giữ vị trí then chốt về công nghiệp, hậu cần (logistics) và kinh tế biển. Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhận định, việc chủ động huy động, kết nối và sử dụng hiệu quả nguồn lực từ Nhà nước, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu, đào tạo và đối tác trong nước, quốc tế có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo dựng lợi thế cạnh tranh mới và mở rộng không gian phát triển cho thành phố.

Lê Tân