Trao đổi với PV Thanh Niên, Th.S Phạm Xuân Thịnh, Giám đốc Vườn quốc gia Cát Tiên, cho biết công tác bảo vệ rừng trước đây chủ yếu tập trung ngăn chặn xâm hại song nhiều năm qua, cách làm ấy đã thay đổi. Thay vì dựng thêm hàng rào hay tăng cường lực lượng tuần tra, Vườn quốc gia Cát Tiên lựa chọn hướng đi khác, giúp người dân vẫn sống dựa vào rừng, nhưng không còn phải khai thác rừng.
Người đặt bẫy thành người đi gỡ bẫy
Vườn quốc gia Cát Tiên không chỉ được bảo vệ bởi lực lượng kiểm lâm. Phía sau những tuyến tuần tra, còn có hàng ngàn người dân sống ven rừng đang trở thành những "cánh tay nối dài", cùng góp sức giữ lấy màu xanh.
Ông Phạm Xuân Thịnh cho biết có hơn 1.000 hộ dân địa phương kết hợp cùng kiểm lâm tham gia dự án tuần tra, bảo vệ rừng. Mỗi năm, hơn 40 thôn bản vùng đệm được hỗ trợ khoảng 50 triệu đồng/thôn nếu không xảy ra vi phạm về rừng và săn bắn động vật hoang dã. Số tiền ấy được dùng làm đường, lắp đèn chiếu sáng, mua thiết bị sinh hoạt hay chăm lo cho trẻ em trong thôn. "Cộng đồng phát triển thì người dân sẽ không còn vào rừng săn bắt nữa. Nếu chỉ dựa vào lực lượng kiểm lâm thì rất khó bảo vệ hết diện tích rừng lớn như Cát Tiên", ông Thịnh nói.
Anh K’Yêu ở làng Tà Lài làm hậu cần lán trại, nấu ăn, lọc nước phục vụ du khách đi rừng
Ảnh: Lam Phong
Việc kêu gọi doanh nghiệp hợp tác cũng đang góp phần thay đổi sinh kế của người dân vùng đệm. Ngay khi bắt đầu phát triển mô hình du lịch Katien safari, ông Nguyễn Châu Á, nhà sáng lập Oxalis, xác định sẽ tuyển dụng, đào tạo và xây dựng đội ngũ người Mạ ở Tà Lài làm du lịch rừng. Người được nhận vào Katien safari phải ký cam kết không săn bắn, không đặt bẫy, không chặt cây, không khai thác lâm sản trái phép. Nếu vi phạm, họ sẽ phải chấm dứt công việc ngay lập tức.
K’Vâng (thứ hai từ trái sang) đưa du khách tuần rừng cùng kiểm lâm Cát Tiên
Ảnh: Lam Phong
Trong nhóm nhân sự đầu tiên của Katien safari có 6 người từng là thợ săn, từng đặt bẫy thú, vào rừng kiếm rau củ quả, các loại lá... Những kỹ năng được dùng để săn bắt, hái lượm khi xưa nay trở thành lợi thế giúp họ dẫn khách đi rừng, nhận biết dấu vết động vật và phát hiện những chiếc bẫy còn sót lại. "Tôi muốn họ chuyển từ người đặt bẫy thành người đi gỡ bẫy", ông Nguyễn Châu Á chia sẻ.
Sự thay đổi ấy không đến từ những bài diễn thuyết về bảo tồn, mà từ một công việc ổn định và nguồn thu nhập đủ để người dân không cần phải đánh đổi tương lai của rừng để lấy bữa cơm hôm nay.
Giữ rừng bằng văn hóa
Đến buôn làng Tà Lài, dễ bắt gặp những phụ nữ Mạ cặm cụi bên khung cửi, dùng đầu ngón tay nhàu nếp hằn năm tháng để dệt từng đường chỉ. Tối đến, lớp học tiếng Anh miễn phí cho phụ huynh và các em nhỏ lại sáng đèn. Những việc tưởng chừng không liên quan ấy lại đang góp phần giữ rừng.
Khôi phục nghề dệt thổ cẩm của người Mạ cũng là một cách giữ rừng
Ảnh: Lam Phong
Ka Hương, người nhiều năm gắn bó với du lịch cộng đồng ở Tà Lài, tâm sự: "Một thời gian dài, các dự án đến rồi đi, nhà cộng đồng xây nhưng hoạt động không hiệu quả. Nếu không có người đồng hành lâu dài, mọi thứ sẽ xuống cấp theo thời gian". Vì thế, tìm cách đưa bản sắc người Mạ trở thành sinh kế cho chính người dân là trăn trở của Ka Hương. Khách đến Tà Lài hôm nay ngoài việc đi rừng, khi về bản làng sẽ được nghe những câu chuyện phía sau tấm vải thổ cẩm, học cách đan lát, thưởng thức món ăn truyền thống, ngồi quanh bếp lửa nghe tiếng cồng chiêng hay tham gia văn nghệ cùng những nhạc cụ cổ của người Mạ. Mỗi trải nghiệm ấy đều là cách để văn hóa bản địa được duy trì, nuôi dưỡng và tỏa sáng.
Nghề dệt ở Tà Lài vẫn được truyền từ đời này sang đời khác. Ngày trước, các bà, các mẹ chưa từng biết chữ. Trẻ em lên 7, lên 8 đã theo mẹ học se sợi, nhuộm màu và dệt vải. Mỗi hoa văn trên thổ cẩm đều kể một câu chuyện. Hình con nhện tượng trưng cho sự khéo léo của người phụ nữ, hình ngôi nhà nói về mái ấm gia đình. Những họa tiết hình thoi là đôi mắt của thần linh dõi theo buôn làng. Màu đỏ là lửa, màu vàng là hạt lúa, màu xanh là rừng, màu đen là đất mẹ...
Lớp học tiếng Anh đêm ở Tà Lài
Ảnh: Ka Hương
Các bạn nhỏ ở Tà Lài thực địa trong Vườn quốc gia Cát Tiên
Ảnh: Ka Hương
Nay những nếp sinh hoạt gắn với ý nghĩa truyền đời ấy đang phai nhạt dần khi lớp nghệ nhân ngày một già đi, hiện cả làng chỉ còn khoảng hơn chục người dệt được. Những người có thể sáng tạo hoa văn mới chỉ đếm trên đầu ngón tay. Người trẻ lần lượt rời khung cửi tìm những công việc có thu nhập ổn định hơn. Vì thế, bên cạnh việc làm du lịch, Ka Hương đang cùng người dân khôi phục nghề tạo sợi, trồng bông, học nhuộm màu từ cây cỏ trong rừng như cách cha ông từng làm. Không phải để quay về quá khứ, mà để giữ lại phần hồn của tấm vải Mạ.
K’Glon, thành viên Katien safari, giới thiệu hạt gỗ trắc - một dòng cây quý ở Nam Cát Tiên
Ảnh: Lam Phong
Không chỉ nghề dệt, đội cồng chiêng của làng cũng được tập hợp. Những nhạc cụ từng có nguy cơ thất truyền như đàn Đdinh Đdựt (đàn tre), khèn bầu, kèn môi, tù và... được sưu tầm lại, tìm người biết chế tác, biết biểu diễn để truyền lại cho dân làng. Có những người trong đội cồng chiêng từng là thợ săn, ngày trước đi rừng đặt bẫy là chuyện bình thường. Thế rồi thú rừng thưa dần, có những loài không còn thấy nữa. Nghĩ đến con cháu sau này có thể chỉ biết muông thú qua tranh ảnh, họ quyết định thay đổi. Giờ đây, thay vì mang bẫy vào rừng, họ cùng kiểm lâm tuần tra, cùng hướng dẫn du khách nhận biết dấu chân thú, kể cho trẻ em nghe về những loài động vật đang sống dưới tán rừng Cát Tiên.
Những đứa trẻ Tà Lài cũng đang lớn lên theo cách khác. Các em vào rừng không phải để săn bắt, mà để chạm tay vào gốc cổ thụ, quan sát chim chóc, tìm hiểu động vật hoang dã. Những bài học bảo vệ thiên nhiên không còn nằm trên sách vở mà bắt đầu từ khu rừng trước cửa nhà.
Người Tà Lài từng sống nhờ rừng, bằng những gì rừng cho. Hôm nay, họ vẫn sống nhờ rừng, nhưng bằng cách gìn giữ, bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc mình và biến tất cả thành giá trị trao lại cho du khách. Khi người dân có thể sống tốt nhờ bảo tồn thay vì khai thác, cánh rừng có cơ hội xanh thêm, muông thú bình an. Đó cũng là cách giữ cho tương lai của những tộc người đã gắn bó với rừng Cát Tiên qua các thế hệ.
