Việc ông Trump đòi thu phí 20% để bảo vệ tàu qua eo biển Hormuz làm dấy lên hoài nghi về tính hợp pháp, khả năng triển khai và tác động tới thương mại toàn cầu.
Kể từ khi xung đột Mỹ - Iran bùng phát cuối tháng 2, các công ty vận tải biển đã liên tục kêu gọi tăng cường bảo vệ các tàu thuyền qua eo biển Hormuz, huyết mạch hàng hải vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu.
Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 13/7 tuyên bố Mỹ sẽ cung cấp sự bảo vệ đó, nhưng đổi lại các bên sẽ phải trả cho Washington khoản "phí bồi hoàn" bằng 20% giá trị hàng hóa trên mỗi tàu.
"Từ thời điểm này trở đi, Mỹ sẽ trở thành người bảo vệ eo biển Hormuz", ông nói.
Tuy nhiên, một ngày sau, ông Trump thông báo từ bỏ ý tưởng này. "Dựa trên các cuộc đối thoại rất hiệu quả với giới lãnh đạo Trung Đông, tôi đã quyết định thay thế khoản phí bồi hoàn 20% bằng các thỏa thuận thương mại và đầu tư mà nhiều quốc gia vùng Vịnh sẽ thực hiện với Mỹ", ông cho hay.
Theo giới chuyên gia, đây là điều đã được dự đoán từ trước, bởi ý tưởng thu phí của ông gây nhiều hoài nghi cả về tính hợp pháp lẫn khả năng thực thi. John McCown, nhà nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm Chiến lược Hàng hải, cho biết mức phí 20% cao đến mức khó có bên nào sẵn sàng chi trả.
Các tàu thương mại neo ở bờ biển phía đông Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất, gần eo biển Hormuz, ngày 12/7. Ảnh: AFP
Các chủ hàng thường trả cho hãng vận tải khoảng 2-3% giá trị hàng hóa của họ. Do đó, mức phí cao gấp khoảng 10 lần con số đó có lẽ sẽ vượt quá khả năng chi trả của các chủ hàng, theo McCown, cựu CEO của công ty logistics vận tải biển Trailer Bridge.
Peter Eavis, nhà bình luận của NY Times, cho hay với khoản phí 20% tính trên giá trị hàng hóa, chi phí vận chuyển dầu mỏ qua eo biển Hormuz có thể tăng lên hơn gấp đôi.
Rico Luman, chuyên gia kinh tế cấp cao phụ trách lĩnh vực logistics tại ING Research, cho biết các hãng tàu hiện thu khoảng 10 USD để vận chuyển mỗi thùng dầu từ vịnh Ba Tư sang châu Âu.
Với giá dầu khoảng 80 USD mỗi thùng, nếu áp dụng mức phí 20% như đề xuất của ông Trump, chi phí sẽ tăng thêm khoảng 16 USD để đi qua eo biển Hormuz. Như vậy, tổng chi phí vận chuyển sẽ lên tới khoảng 26 USD mỗi thùng, theo tính toán của ông Luman.
Đối với một tàu chở dầu lớn mang theo 2 triệu thùng dầu, mức phí này có thể làm tăng thêm hơn 30 triệu USD chi phí. Các nhà nhập khẩu dầu nhiều khả năng sẽ chuyển một phần chi phí này sang cho người tiêu dùng gánh chịu, theo Eavis.
Tuy nhiên, các công ty bảo hiểm mới là bên có tiếng nói quyết định cuối cùng, theo Elisabeth Buchwald, nhà bình luận của CNN.
"Họ có thể từ chối bảo hiểm cho các con tàu đi qua eo biển Hormuz nếu nhận thấy rủi ro an ninh quá cao, bất kể chủ tàu có sẵn sàng trả tiền để được Mỹ bảo vệ hay không", Buchwald cho hay.
Eo biển Hormuz là tuyến đường thủy mà tàu thuyền có quyền tự do đi lại theo luật pháp quốc tế. Iran trước đây từng áp dụng các khoản "phí dịch vụ" đối với các tàu thuyền qua eo biển, nhưng các khoản phí đó hiện không còn hiệu lực.
James Kraska, giáo sư luật hàng hải quốc tế tại Đại học Chiến tranh Hải quân Mỹ, cho rằng các khoản phí đó về bản chất là "phí qua đường". Ông cho rằng nếu thực hiện biện pháp thu phí, Tổng thống Trump sẽ phát đi thông điệp rằng "Mỹ sẽ tổ chức các đoàn tàu hộ tống đi qua eo biển. Nếu muốn tham gia, các hãng vận tải sẽ phải trả một khoản phí".
Theo ông Kraska, cách làm này không vi phạm luật pháp quốc tế vì hoàn toàn dựa trên sự tự nguyện. Các hãng vận tải có quyền lựa chọn có trả tiền để được bảo vệ hay không, thay vì buộc phải nộp phí mới được phép đi qua eo biển.
Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng một biện pháp hợp lệ không có nghĩa là nên áp dụng trên thực tế.
Các hải trình đi qua eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian
"Lần gần nhất thế giới chứng kiến tình huống tương tự là khi Đan Mạch thu phí tàu nước ngoài đi qua eo biển Oresund từ đầu thế kỷ 15 đến giữa thế kỷ 19. Mức phí khi đó cũng được tính dựa trên giá trị hàng hóa mà tàu khai báo", Bjorn Vang Jensen, cố vấn cấp cao của nền tảng phân tích vận tải biển Xeneta, cho biết.
Song Jensen cho hay điều trớ trêu là "chính Mỹ đã can thiệp để chấm dứt việc thu phí này".
Alexander Ward, nhà bình luận của WSJ, dẫn lời giới phê bình cho hay ý tưởng thu phí 20% của ông Trump nếu được áp dụng sẽ vi phạm chuẩn mực kéo dài hàng thập kỷ qua của Mỹ trong việc ủng hộ thương mại tự do và không bị gián đoạn trên các vùng biển quốc tế.
Nó cũng đi ngược lại các phát biểu của các quan chức cấp cao trong chính quyền Trump, bao gồm Ngoại trưởng Marco Rubio và Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc Mike Waltz, rằng việc thu phí trên các vùng biển chung là vi phạm luật pháp quốc tế.
"Không quốc gia nào được phép thu phí hoặc lệ phí trên một tuyến đường thủy quốc tế. Đó là luật quốc tế hiện hành và cũng là quy định chung tại các tuyến đường thủy quốc tế trên toàn thế giới", ông Rubio từng nói hồi tháng 6.
Ý tưởng này cũng góp phần củng cố lập luận của Iran rằng họ có quyền thu "phí dịch vụ" đối với tàu thuyền đi qua Hormuz, qua đó củng cố quyền kiểm soát của Tehran với eo biển. Đây là điều mà chính ông Trump nhiều lần kịch liệt phản đối.
Sau tuyên bố của ông Trump, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đăng bài trên X, cho rằng Tổng thống Mỹ "hoàn toàn đúng" khi nói bất cứ ai đảm bảo an toàn cho tàu thuyền đi qua eo biển "đều nên được bồi hoàn cho dịch vụ này". Ông thêm rằng chính Iran mới là bên sẽ tiếp tục làm người bảo hộ eo biển Hormuz "mãi mãi".
"20% tất nhiên là quá nhiều. Chúng tôi sẽ công bằng", ông nói.
Trong khi đó, ông Trump khẳng định eo biển Hormuz mở cửa với mọi tàu thuyền, ngoại trừ Iran.
"Chúng tôi sẽ áp đặt phong tỏa toàn diện, nhưng chỉ đối với tàu ra vào các cảng ở Iran hoặc chở theo bất kỳ thứ gì liên quan đến hàng hóa Iran", ông cho hay, đồng thời chỉ trích giới lãnh đạo Iran đang dẫn nước này "đến con đường hủy diệt hoàn toàn".
Thanh Tâm (Theo CNN, NY Times, AFP)
