Lý giải vì sao đến nay mới khai quật mộ liệt sĩ ở công viên Lê Thị Riêng

Không phải bây giờ mới quan tâm

Những ngày qua, khi công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ được triển khai tại công viên Lê Thị Riêng, nhiều người đặt câu hỏi: Vì sao đến tận bây giờ TP.HCM mới khai quật? Vì sao không làm từ năm 1995, khi thành phố đã từng quan tâm đến thông tin về các rãnh mộ tập thể tại khu vực này?

Phóng viên Báo Thanh Niên đã có trao đổi với kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, người dày công thực hiện bộ hồ sơ về mộ liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng về câu hỏi này.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng trả lời phỏng vấn

ẢNH: THÚY LIỄU

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, người có nhiều năm tham gia nghiên cứu, đối chiếu tư liệu để khoanh vùng rãnh mộ liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng, cho rằng câu hỏi ấy là dễ hiểu. Nhưng nếu nhìn toàn bộ bối cảnh, sẽ thấy đây không phải câu chuyện "bây giờ mới làm", mà là một hành trình rất dài, bị giới hạn bởi tư liệu, công nghệ, điều kiện thực địa và sự mai một của nhân chứng.

Theo ông Thắng, TP.HCM đã quan tâm đến việc tìm kiếm từ năm 1995. Khi đó, các cơ quan chức năng từng tiếp nhận thông tin từ nhân chứng về những rãnh mộ tập thể trong khu vực Nghĩa địa Đô Thành cũ, nay là công viên Lê Thị Riêng. Tuy nhiên, từ lời kể nhân chứng đến việc xác định chính xác vị trí trên thực địa là một khoảng cách rất lớn.

Sau năm 1975, khu nghĩa địa cũ đã trải qua nhiều lần giải tỏa, cải tạo. Những nấm mộ, lối đi, công trình phụ, nhà xác, ranh giới cũ gần như không còn nguyên trạng. Công viên sau này được chỉnh trang, cây cối, đường nội bộ, công trình mới dần phủ lên dấu vết cũ. Một người có thể nhớ "khu vực đó có rãnh mộ", nhưng khi ra hiện trường sau hàng chục năm, rất khó chỉ đúng vị trí nếu không còn mốc đối chiếu.

"Nhân chứng nói có nhưng ra hiện trường thì mốc còn đâu. Tư liệu không có, bản đồ không có, rất khó để xác định", ông Thắng lý giải.

Đó là lý do việc tìm kiếm không thể chỉ dựa vào ký ức. Muốn khai quật một khu vực công cộng, nhất là nơi từng là nghĩa địa cũ, phải có cơ sở khoa học đủ chặt chẽ. Nếu không khoanh vùng chính xác, việc đào bới có thể kéo dài, tốn kém, ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt đô thị mà vẫn chưa chắc tìm được.

Vấn đề không nằm ở quyết tâm, mà ở dữ liệu

Theo kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, điểm khác biệt của giai đoạn hiện nay so với năm 1995 là dữ liệu đã phong phú hơn rất nhiều. Trước đây, việc tiếp cận ảnh tư liệu chiến tranh, không ảnh, ảnh vệ tinh, bản đồ cũ hoặc tài liệu từ nước ngoài rất hạn chế. Internet chưa phát triển, việc trao đổi với nhân chứng, cựu binh hoặc các nguồn tư liệu bên ngoài gần như rất chậm.

Trong khi đó, để xác định một rãnh mộ bị vùi lấp gần 60 năm lại nằm trong khu vực đã thay đổi hoàn toàn, chỉ một lời kể hoặc một bản đồ rời rạc là chưa đủ. Cần nhiều lớp thông tin giao nhau: ảnh hiện trường, ảnh vệ tinh, bản đồ trước năm 1975, không ảnh quân sự, tư liệu báo chí quốc tế, dữ liệu giải tỏa nghĩa trang và lời kể nhân chứng.

Ông Thắng cho biết có những thời điểm nhóm nghiên cứu tưởng như đi vào ngõ cụt. Một bức ảnh tìm được nhưng không có chú thích; một nhân chứng còn nhớ nhưng không chỉ được vị trí; một tài liệu hé mở thông tin nhưng chưa đủ để kết luận. Nhiều mảnh ghép phải để đó nhiều năm, chờ thêm một dữ kiện khác xuất hiện.

Đội Quy tập hài cốt của Bộ Tư lệnh TP.HCM làm nhiệm vụ tại công viên Lê Thị Riêng

ẢNH: NGỌC DƯƠNG

Manh mối đầu tiên khiến ông đặc biệt chú ý là một bức ảnh cũ không chú thích. Ảnh chụp một cậu bé đứng cạnh một hố chôn tập thể, bên dưới là nhiều thi thể. Bức ảnh không ghi địa danh, không nêu thời điểm, cũng không cho biết người trong hố là ai.

Mãi đến vài năm sau, ông Thắng tình cờ tìm được một bức ảnh khác. Trong ảnh có một người đàn ông cầm chai, phía sau là một rãnh mộ đã được phủ đất, vật liệu. Vì đã quan sát rất kỹ bức ảnh đầu tiên, ông nhận ra thế đất, vết máy đào, vết máy ủi, mô đất trong hai bức ảnh có nhiều điểm trùng khớp. Từ đó, ông đặt giả thuyết hai bức ảnh ghi lại cùng một sự việc.

Chi tiết quan trọng nhất trong bức ảnh thứ hai là một tháp nước ở hậu cảnh. Với chuyên môn kiến trúc, ông Thắng nhận ra kiểu tháp nước này có đặc điểm thiết kế phổ biến ở một số đô thị miền Nam trước năm 1975. Từ đó, ông bắt đầu rà soát hàng loạt tháp nước ở Sài Gòn và các địa phương khác, đối chiếu bằng Google Earth, ảnh vệ tinh và tư liệu cũ.

Sau nhiều lần loại trừ, tháp nước khu vực Cư xá Bắc Hải là vị trí phù hợp nhất với các yếu tố trong ảnh. Từ "chìa khóa" này, nhóm nghiên cứu tiếp tục lần ngược về không gian Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán, sau này là Nghĩa địa Đô Thành, nay thuộc công viên Lê Thị Riêng.

Theo ông Thắng, cái khó nhất là nhiều dấu mốc xưa đã biến mất. Những dãy nhà cũ không còn, nghĩa địa cũ đã giải tỏa, đường sá và công trình thay đổi. Muốn xác định một điểm trong ảnh cũ nằm ở đâu trên mặt bằng hiện nay, không thể chỉ nhìn bằng mắt thường.

Nhóm nghiên cứu phải thu thập ảnh viễn thám, ảnh vệ tinh trước năm 1975, không ảnh do quân đội Mỹ chụp, bản đồ Đô thành Sài Gòn, hình ảnh khu vực sau giải tỏa và nhiều nguồn tư liệu khác. Sau đó, các lớp dữ liệu được chồng ghép, nắn chỉnh, đối chiếu với nhau.

Với chuyên môn kiến trúc, ông Thắng sử dụng nguyên lý hình học và phối cảnh để tính toán. Từ các vật chuẩn trong ảnh, đường gióng, điểm nhìn, góc xa gần, nhóm nghiên cứu lần ra khu vực có khả năng cao là vị trí rãnh mộ. Khi nhiều đường dữ liệu giao hội tại một điểm, điểm đó trở thành vị trí nghi vấn có cơ sở.

Đây cũng là điều trước đây rất khó thực hiện. Theo ông Thắng, thời điểm năm 1995 chưa có điều kiện công nghệ như hiện nay. Các file ảnh độ phân giải cao, dữ liệu vệ tinh, phần mềm xử lý ảnh, máy tính mạnh và khả năng tìm kiếm tư liệu trực tuyến đều chưa phổ biến. Ngày nay, một bức ảnh có thể được phóng lớn, phân tích chi tiết; một bản đồ cũ có thể được nắn lên bản đồ hiện đại; một vị trí trong ảnh xưa có thể được đối chiếu qua nhiều lớp dữ liệu khác nhau.

"Đến thời điểm này, dữ liệu, công nghệ và sự phối hợp của các bên mới đủ chín để mở lại cuộc tìm kiếm một cách bài bản", ông Thắng nói.

Một bước ngoặt khác đến khi ông tìm được bức ảnh màu có dữ liệu đi kèm. Theo thông tin ông đối chiếu, ảnh của hãng AP, chụp ngày 12.2.1968, ghi lại việc chôn cất thi thể chiến sĩ quân giải phóng và người dân trong trận Mậu Thân, được đưa về từ khu vực Chợ Lớn, chôn trong 3 rãnh mộ. Mỗi rãnh khoảng 300 người, tổng cộng khoảng 900 - 1.000 người.

Chi tiết này giúp hồ sơ không chỉ có vị trí nghi vấn mà còn có mốc thời gian, bối cảnh lịch sử và sự kiện cụ thể. Từ một bức ảnh vô danh, hành trình tìm kiếm dần có hình hài: sau những ngày giao tranh ác liệt của Tết Mậu Thân 1968, đã có những rãnh mộ tập thể được đào tại khu vực Nghĩa địa Đô Thành cũ.

Ký ức nhân chứng rất quan trọng

Khi TP.HCM kêu gọi người dân cung cấp thông tin, nhiều nhân chứng từng sống gần khu vực Nghĩa địa Đô Thành cũ đã lên tiếng. Có người khi ấy chỉ là cậu bé 13 - 14 tuổi, từng chứng kiến xe chở thi thể, máy ủi, rãnh đất dài. Những ký ức ấy giúp củng cố thêm các dữ liệu kỹ thuật.

Các vị trí xác định có hài cốt liệt sĩ được cắm cờ

ẢNH: NGỌC DƯƠNG

Tuy nhiên, ông Thắng cho rằng lời kể nhân chứng cần được ghi nhận và đối chiếu cẩn trọng. Sau gần 60 năm, ký ức có thể phai mờ, địa hình thay đổi, tên đường, công trình, ranh giới cũ không còn như trước. Mỗi nhân chứng thường chỉ nhìn thấy một phần sự việc, ở một góc độ riêng. Có khi các lời kể tưởng như mâu thuẫn, nhưng nếu đặt đúng bối cảnh, chúng lại bổ sung cho nhau.

Bên cạnh nhân chứng trong nước, hiện việc kết nối với cựu binh Mỹ và các nguồn tư liệu nước ngoài cũng thuận lợi hơn trước. Một số người từng tham chiến đã chia sẻ thông tin, vận động cựu binh khác cung cấp dữ liệu. Theo ông Thắng, đây là câu chuyện nhân đạo. Dù người cung cấp thông tin từng ở phía nào, nếu thông tin ấy giúp tìm được liệt sĩ thì đều đáng trân trọng.