Thay vì tự vệ hay bỏ chạy, não bộ nhiều người tự động kích hoạt phản ứng bất động nhằm bảo vệ cơ thể khi đối mặt với nguy hiểm tột độ.
Trong tình huống đối mặt kẻ quấy rối ở nơi công cộng, nhiều người thường nghĩ đến các hành động tự vệ hoặc kêu cứu. Thực tế, trạng thái bất động, mất khả năng ngôn ngữ hoặc cử động cơ thể rất phổ biến.
Con người thường phản ứng bằng cách thu mình, run rẩy và tự dằn vặt rằng "tại sao mình lại bất động" trong lúc đó.
Năm 1915, nhà sinh lý học người Mỹ Walter Bradford Cannon đưa ra thuật ngữ "chiến đấu hoặc bỏ chạy" nhằm mô tả bản năng cốt lõi của sinh vật trước mối đe dọa. Đến những năm 1970, giới khoa học bắt đầu chú ý đến phản ứng thứ ba mang tên "đóng băng" (freeze). Nhà tâm lý học Gordon G. Gallup Jr. (Mỹ) chỉ ra trạng thái mất trương lực cơ (sự đứng im của con mồi trước kẻ săn mồi) tương đồng với phản ứng sợ hãi ở người.
Cơ chế tiến hóa và khoa học
Phản ứng bất động xuất hiện lúc con người mất khả năng chiến đấu hoặc bỏ chạy trước đối thủ áp đảo. Dưới góc độ tiến hóa, cơ chế này bắt nguồn từ thời kỳ săn bắt hái lượm. Khi đối mặt thú dữ và không còn đường thoát, tổ tiên loài người kích hoạt bản năng giả vờ chết. Hệ thần kinh nguyên thủy tự động kiểm soát cơ thể, tạo ra trạng thái bất động nhằm làm giảm sự chú ý của kẻ săn mồi.
Trạng thái bất động cũng mang lại lợi ích tâm lý. Trong các vụ tấn công nghiêm trọng, não bộ chủ động ngắt hệ thống nhận thức, ngăn cản quá trình ghi nhớ sự kiện, bảo vệ nạn nhân khỏi các tổn thương tâm lý.
Ảnh minh họa: Envato Elements/choreograph
Trong thời gian bất động, não và cơ thể tranh thủ đánh giá mức độ nguy hiểm. Nhịp tim và nhịp thở chậm lại nhằm bảo tồn năng lượng; thính giác trở nên nhạy bén hơn; cảm giác đau thuyên giảm. Toàn bộ quá trình diễn ra trong tích tắc, trước lúc vùng não bộ tư duy kịp phân tích tình huống. Các phản xạ sinh tồn này chịu sự chi phối hoàn toàn từ hệ thần kinh nguyên thủy, vượt ngoài khả năng kiểm soát ý thức của con người.
Cách kết thúc trạng thái bất động
Những cá nhân mang tiền sử chấn thương tâm lý hoặc mắc hội chứng lo âu thường trải qua phản ứng "đứng hình" với tần suất cao hơn.
Năm 2024, các nhà nghiên cứu tại Đại học Tulane (Mỹ) công bố phát hiện về một con đường hóa học mới trong não chuột, kiểm soát quá trình chuyển đổi từ trạng thái bất động sang hành động bỏ chạy. Phát hiện này mở ra cơ hội thấu hiểu bộ não con người, thúc đẩy các nghiên cứu điều trị chứng rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) và các liệu pháp sức khỏe tâm thần.
Hiện nay, con người chưa thể chủ động ngắt phản ứng bất động, song hoàn toàn có khả năng ngăn chặn não bộ rơi vào phản xạ sợ hãi vô cớ. Đôi khi, những suy nghĩ căng thẳng đủ sức đánh lừa hạch hạnh nhân, tạo ra tín hiệu đe dọa tính mạng giả tạo.
Việc coi trạng thái bất động như một thất bại cá nhân chỉ làm gia tăng áp lực tâm lý. Nắm vững kiến thức khoa học về cơ chế phòng vệ của cơ thể đóng vai trò bước đệm quan trọng giúp con người nhận diện và sớm thoát khỏi tình trạng bất động. Hạch hạnh nhân không hoạt động theo tư duy logic thông thường, cơ quan này luôn ưu tiên mục tiêu bảo vệ sự sinh tồn của cơ thể.
Minh Phương (Theo Mental Floss, Popular Science)
