Tin đồn trên mạng xã hội cùng khao khát đổi đời đã khiến hàng chục nghìn người tràn vào Ceuta, đẩy biên giới Tây Ban Nha vào cuộc khủng hoảng chưa từng có.
Khi lướt mạng xã hội tuần trước, Dounia Kherradi, nữ bồi bàn ở Lqliaa, miền tây Morocco, đọc được thông tin rằng Tòa án Tối cao Tây Ban Nha hồi đầu tháng ra phán quyết cấm giới chức lập tức trục xuất những người di cư đến bằng đường biển nếu chưa thực hiện đầy đủ thủ tục pháp lý.
Kherradi và nhiều người Morocco lập tức tin đây là "cơ hội vàng" để họ có thể vượt biển tới Ceuta, thành phố tự trị của Tây Ban Nha nằm ở phía bắc quốc gia châu Phi này. Họ cho rằng vào được Ceuta đồng nghĩa đã đặt được một chân tới châu Âu, vùng đất có thể giúp họ đổi đời.
Hy vọng đổi đời
Tại Morocco, nơi nỗi phẫn nộ với dịch vụ công yếu kém và tình trạng nghèo đói đã bùng phát thành những cuộc biểu tình lớn vào cuối năm ngoái, nhiều người trẻ đã chờ đợi suốt nhiều năm để tìm cơ hội vượt biên tới châu Âu, tìm kiếm tương lai tốt đẹp hơn.
Dữ liệu chính thức cho thấy khoảng 25% người Morocco trong độ tuổi từ 15 đến 24 không đi học, thất nghiệp hoặc không tham gia đào tạo việc làm. Bởi vậy, tin đồn "biên giới giữa Morocco và Tây Ban Nha đã mở cửa" đã thúc đẩy hàng chục nghìn người kéo tới tỉnh M'diq-Fnideq, nơi có đường biên giới trên bộ dài khoảng 6,4 km với thành phố tự trị Ceuta của Tây Ban Nha.
Ayoub El Abyad, 16 tuổi, người Morocco, hôm 29/7 xem các video trên Instagram cho thấy cảnh người di cư tràn vào thành phố Ceuta, cậu cùng người anh em họ lúc đó vẫn cách biên giới 12 giờ lái xe. Dù vậy, họ vẫn quyết định thử vận may.
"Chúng tôi di cư để thay đổi cuộc sống. Chúng tôi đã thống nhất với nhau sẽ thử vượt biên và tin vào thánh Allah", hãng thông tấn Reuters dẫn lời El Abyad nói khi đang ở phía Morocco. Cậu đã đến được khu vực gần biên giới với Ceuta bằng cách đi nhờ xe.
Người di cư ngồi trên các mỏm đá sau khi bơi qua vùng biển gần biên giới Morocco để vào Ceuta, lãnh thổ tự trị của Tây Ban Nha ở Bắc Phi, hôm 31/7. Ảnh: AFP
El Abyad hy vọng có thể hòa vào đám đông khổng lồ với khoảng 60.000 người di cư đã tràn vào lãnh thổ Ceuta từ Morocco trong tuần qua. Đây là làn sóng di cư lớn nhất trong lịch sử gần đây tại khu vực.
Để tới Ceuta, thành phố với 85.000 dân, người di cư thường bơi từ thị trấn Fnideq hoặc Belyounech của Morocco, vượt quãng đường khoảng 5 km, vòng qua hàng rào biên giới cao 10 mét để sang lãnh thổ tự trị của Tây Ban Nha. Sau khi đặt chân lên bãi biển Ceuta, họ sẽ tìm cách trèo qua hoặc phá hàng rào biên giới để tràn vào thành phố.
Theo Mauricio Valiente, giám đốc tổ chức từ thiện hỗ trợ người tị nạn CEAR của Tây Ban Nha, điều kiện biển lặng hơn vào thời gian này trong năm cũng giúp người di cư dễ dàng bơi qua hơn. Đây có lẽ là một phần nguyên nhân khiến hàng nghìn người quyết định vượt biên.
"Tôi đến đây để tìm kiếm một tương lai tốt đẹp hơn", nữ bồi bàn Kherradi cho hay sau khi vượt biển vào Ceuta. "Lương của tôi không đủ lo cho bố mẹ, tôi lại còn một con gái nhỏ. Mong Thượng đế cứu giúp chúng tôi".
Người di cư bơi từ Morocco vào vùng Ceuta của Tây Ban Nha. Video: X/@davidsantosvlog
Thực tế phũ phàng
Trái với tin đồn "Tây Ban Nha mở cửa biên giới" lan truyền trên mạng, những người Morocco mạo hiểm vượt biển khi đặt chân tới Ceuta đã phải đối mặt thực tế phũ phàng. Phán quyết của Tòa án Tối cao Tây Ban Nha không áp dụng với những người nhập cảnh bằng đường bộ, bao gồm cả việc trèo qua hàng rào biên giới.
Việc đặt chân đến Ceuta cũng không đồng nghĩa họ được đi tiếp vào phần còn lại của Tây Ban Nha hay tự do đi lại khắp châu Âu, bởi vùng lãnh thổ này đang áp dụng chế độ kiểm soát biên giới đặc biệt nhằm hạn chế việc di chuyển vào đất liền Tây Ban Nha.
Chính quyền Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez, người vốn thường giữ quan điểm cởi mở với người di cư, đã phản ứng kiên quyết trước cuộc khủng hoảng vượt biên này. Ông gọi đây là "hành vi xâm phạm chủ quyền Tây Ban Nha" và cam kết sẽ trả người di cư về nước sớm nhất có thể.
Bộ Ngoại giao Tây Ban Nha cho rằng tin đồn thất thiệt trên mạng đã khiến nhiều người tin rằng người di cư cập bến bằng đường biển sẽ được phép ở lại. Trên thực tế, việc đẩy trả người nhập cư trái phép về nơi xuất phát vẫn được giới chức Tây Ban Nha và Ceuta thực hiện theo quy trình pháp lý thông thường.
Bộ Nội vụ Tây Ban Nha cho biết tính đến 15h30 ngày 31/7, hơn 37.500 người di cư đã rời khỏi Ceuta, trở về Morocco sau khi vượt biển vào thành phố.
Lực lượng an ninh Tây Ban Nha được tăng cường tới Ceuta để đối phó làn sóng di cư ồ ạt từ Morocco hôm 31/7. Ảnh: AFP
Thủ tướng Sanchez cho rằng những kẻ buôn người đã cố tình giải thích sai phán quyết từ Tòa án Tối cao để thuyết phục người di cư. "Có vẻ như cách diễn giải sai về phán quyết đã lan truyền như vết dầu loang trong vài giờ qua thông qua các mạng lưới buôn người, dẫn đến đợt vượt biên ồ ạt mà chúng ta đang chứng kiến", ông nói ngày 31/7.
Ông cho biết thêm Tây Ban Nha đang xem xét sửa đổi luật di trú nhằm siết chặt các biện pháp hồi hương người nhập cư trái phép. Thủ tướng cho hay trước mắt chính phủ sẽ thả phao trên biển để đánh dấu ranh giới hải phận với Morocco.
Đồn đoán về yếu tố chính trị
Thông thường, giới chức Morocco kiểm soát rất chặt biên giới với vùng lãnh thổ tự trị của Tây Ban Nha, khiến người di cư khó đến gần Ceuta. Tuy nhiên, tuần qua, số người vượt biên lại tăng đột biến.
Một số nhà phân tích Tây Ban Nha đặt câu hỏi liệu giới chức Morocco có nhắm mắt làm ngơ cho các vụ vượt biên hay không, đồng thời chỉ ra những lần Rabat từng bị cáo buộc dùng vấn đề di cư làm công cụ gây sức ép chính trị với Madrid trước đây.
"Hàng chục nghìn người không thể tự nhiên vượt biên giới giữa Morocco và Tây Ban Nha trong một ngày", Lorenzo Gabrielli, chuyên gia cấp cao tại Đại học Pompeu Fabra ở Barcelona, người nghiên cứu về vấn đề di cư ở Ceuta, cho hay.
Người di cư tràn vào thành phố Ceuta ngày 30/7. Video: X/Cerfia
Đợt tăng đột biến người di cư vừa qua gợi nhớ tới sự kiện diễn ra vào tháng 5/2021, khi giới chức Morocco bị cáo buộc bỏ ngỏ kiểm soát biên giới nhằm trả đũa việc Tây Ban Nha cho phép thủ lĩnh Mặt trận Polisario Brahim Ghali tới điều trị tại một bệnh viện nước này. Lúc bấy giờ, khoảng 8.000 người từ Morocco và các quốc gia Cận Sahara đã tràn sang Ceuta chỉ trong hai ngày, gây ra một cuộc khủng hoảng di cư lớn.
Mặt trận Polisario là phong trào giải phóng dân tộc và chính trị ở Tây Sahara, đấu tranh giành độc lập cho người Sahrawi. Phong trào được thành lập năm 1973 và đối đầu chính với chính quyền Morocco.
Morocco không công nhận chủ quyền của Tây Ban Nha đối với Ceuta và Melilla, vùng lãnh thổ tự trị khác của Tây Ban Nha nằm cách đó khoảng 400 km.
Vị trí Ceuta và Melilla, hai thành phố thuộc Tây Ban Nha có biên giới chung với Morocco. Đồ họa: BBC
Quan hệ giữa Madrid và Rabat đã được cải thiện trong những năm gần đây, sau khi Tây Ban Nha ủng hộ kế hoạch tự trị của Morocco dành cho Tây Sahara, vùng lãnh thổ Morocco tuyên bố chủ quyền nhưng Mặt trận Polisario, với hỗ trợ từ Algeria, cũng muốn thành lập quốc gia độc lập.
Tuy nhiên, chuyến thăm Algeria của Thủ tướng Sanchez hồi đầu tháng trước "không được đón nhận tích cực tại Morocco", Haizam Amirah-Fernandez, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Arab Đương đại, trụ sở tại Madrid, nhận xét.
Mặt khác, quốc hội Tây Ban Nha mới đây còn thông qua một đạo luật cấp quốc tịch Tây Ban Nha cho hậu duệ của người Sahrawi, động thái nhiều khả năng đã khiến Morocco tức giận, theo chuyên gia Amirah-Fernandez.
Matteo Villa, chuyên gia về di cư tại Viện Nghiên cứu Chính trị Quốc tế Italy, cũng cho rằng nhiều khả năng có yếu tố chính trị trong cuộc khủng hoảng di cư lần này. "Những gì xảy ra vào năm 2021 chỉ là phiên bản thu nhỏ của sự việc mới đây", ông nói. "60.000 người không thể kéo đến Ceuta chỉ sau một đêm, khi bình thường con số này chỉ là vài trăm người mỗi tháng. Chuyến thăm của Thủ tướng Sanchez tới Algeria là điều Morocco thực sự không hài lòng".
Trong khi đó, các nhà phân tích Morocco hoài nghi về cáo buộc rằng chính phủ nước này đứng sau sự việc vừa qua, bởi chính quyền chắc chắn không muốn làm ảnh hưởng đến đại lễ Ngày Ngai vàng của đất nước, sự kiện đang diễn ra gần Ceuta nhằm tôn vinh những thành tựu kinh tế quốc gia.
"Việc kích động một cuộc khủng hoảng di cư có thể gây tổn hại đến thông điệp trên là điều không hợp lý", Said Saddiki, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Sidi Mohamed Ben Abdellah ở Fez, Morocco, nhận xét.
Lahcen Haddad, Chủ tịch Ủy ban Quan hệ EU thuộc quốc hội Morocco, đã bác bỏ ý kiến cho rằng có yếu tố chính trị liên quan đến cuộc khủng hoảng. Ông tin rằng làn sóng vượt biên tới Ceuta bùng nổ là do thông tin sai lệch lan truyền trên mạng xã hội về phán quyết của Tòa án Tối cao Tây Ban Nha.
Bộ Ngoại giao Tây Ban Nha hôm 30/7 cho biết quan hệ song phương với Morocco "đang rất ổn định và không chịu ảnh hưởng bởi mối quan hệ tốt đẹp giữa chúng tôi với Algeria".
Vũ Hoàng (Theo Reuters, Guardian, AFP, AP)
