Muốn TP.HCM thành trung tâm giáo dục châu Á, đại học phải 'bước ra khỏi cổng trường'

Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị đặt ra một mục tiêu đầy khát vọng: xây dựng TP.HCM trở thành trung tâm lớn về giáo dục và đào tạo, hướng tới nền giáo dục tiên tiến của khu vực châu Á trước năm 2030. Đây không đơn thuần là mục tiêu của ngành giáo dục, mà là chiến lược phát triển thành phố bằng tri thức, khoa học - công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Dưới góc nhìn của một người làm công tác giảng dạy đại học, tôi cho rằng đây là thời điểm để TP.HCM chuyển từ tư duy "phát triển giáo dục" sang tư duy "xây dựng đô thị học tập và đổi mới sáng tạo".

Thành phố tri thức

Trong nhiều năm qua, TP.HCM luôn là địa phương dẫn đầu cả nước về quy mô giáo dục đại học. Thành phố quy tụ hàng chục trường đại học lớn, hàng trăm nghìn sinh viên, đội ngũ chuyên gia và nhà khoa học đông đảo. Tuy nhiên số lượng chưa đồng nghĩa với sức mạnh. Điều quan trọng là làm sao biến nguồn lực tri thức ấy thành động lực phát triển thực sự cho thành phố.

Một thực tế đáng suy nghĩ là nhiều trường đại học vẫn đang tồn tại như những "ốc đảo tri thức". Trong khuôn viên trường, các giảng viên nghiên cứu, sinh viên học tập, các đề tài được nghiệm thu đều đặn. Nhưng bên ngoài cánh cổng ấy, thành phố vẫn đang đối mặt với những bài toán lớn về giao thông, môi trường, chuyển đổi số, quy hoạch đô thị, già hóa dân số, biến đổi khí hậu và phát triển bền vững.

Khoảng cách giữa giảng đường và đời sống chính là điều TP.HCM cần thu hẹp nếu muốn trở thành trung tâm giáo dục hàng đầu khu vực.

Nhận định của PGS.TS Bùi Quang Hùng trên báo Tuổi Trẻ về việc đại học cần tham gia sâu hơn vào các chương trình phát triển chiến lược của thành phố là một gợi mở rất đáng chú ý. Đại học không nên chỉ đào tạo nguồn nhân lực cho tương lai, mà cần trực tiếp tham gia kiến tạo tương lai ấy.

Ở nhiều quốc gia phát triển, khuôn viên đại học không còn là không gian khép kín. Thành phố trở thành phòng thí nghiệm sống. Các vấn đề của xã hội trở thành đề tài nghiên cứu. Sinh viên được học bằng cách tham gia giải quyết những bài toán thực tế. Nhà trường, doanh nghiệp và chính quyền cùng ngồi chung một bàn để tìm giải pháp phát triển.

TP.HCM hoàn toàn có thể đi theo hướng đó. Những dự án về giao thông thông minh, kinh tế xanh, quản trị đô thị, chuyển đổi số hay phát triển kinh tế đêm đều có thể trở thành "giảng đường mở" cho sinh viên và nhà khoa học. Khi ấy, giáo dục không còn là lĩnh vực đứng bên lề sự phát triển mà trở thành một phần của quá trình phát triển.

Lấy người học làm trung tâm

Tuy nhiên để làm được điều đó cần một cơ chế mạnh mẽ hơn. Các trường đại học không thể chỉ tham gia với vai trò tư vấn tượng trưng. Thành phố cần xây dựng cơ chế đặt hàng nghiên cứu, giao nhiệm vụ cụ thể và sử dụng kết quả nghiên cứu như một nguồn tham khảo quan trọng trong hoạch định chính sách công.

Quan trọng hơn, cần thay đổi cách đánh giá thành công của đại học. Nhiều năm qua, chúng ta thường đo chất lượng trường đại học bằng số lượng công bố khoa học, số đề tài nghiên cứu hay thứ hạng quốc tế. Những chỉ số ấy cần thiết nhưng chưa đủ.

Một trường đại học tốt còn phải được đo bằng mức độ đóng góp cho cộng đồng và khả năng giải quyết những vấn đề của địa phương nơi mình tồn tại.

Bên cạnh giáo dục đại học, những ý kiến về mô hình trường học thông minh và trường học hạnh phúc cũng đặt ra một hướng đi đáng suy ngẫm cho giáo dục phổ thông TP.HCM. Nếu đại học là nơi sản sinh tri thức thì trường phổ thông chính là nơi hình thành tư duy của công dân tương lai.

Điều đáng lo hiện nay là chúng ta vẫn đang dành quá nhiều sự quan tâm cho điểm số, thành tích và các kỳ thi. Trong khi đó, những năng lực cốt lõi của thế kỷ XXI như tư duy phản biện, sáng tạo, hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và khả năng học tập suốt đời lại chưa được chú trọng tương xứng.

Kinh nghiệm của các nước tiên tiến cho thấy một nền giáo dục mạnh không bắt đầu từ áp lực mà bắt đầu từ sự tôn trọng người học. Một trường học hạnh phúc không phải nơi học sinh học ít hơn, mà là nơi các em được học đúng cách hơn. Đó là môi trường khuyến khích đặt câu hỏi thay vì chỉ học thuộc câu trả lời.

Tôi đặc biệt đồng tình với quan điểm rằng trường học thông minh không thể chỉ được hiểu là có nhiều thiết bị hiện đại. Công nghệ chỉ là công cụ. Điều cốt lõi nằm ở khả năng cá nhân hóa việc học, giúp mỗi học sinh phát triển theo năng lực riêng của mình. Một chiếc bảng điện tử đắt tiền chưa chắc tạo ra một lớp học thông minh, nhưng một phương pháp dạy học biết khơi gợi sự tò mò và sáng tạo của học sinh chắc chắn sẽ làm được điều đó.

TP.HCM cũng nên mạnh dạn hơn trong việc trao quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục. Một thành phố năng động không thể vận hành bằng tư duy quản lý đồng phục.

Mỗi địa phương, mỗi trường học có những điều kiện và đặc điểm khác nhau. Khi được trao quyền chủ động điều chỉnh một phần chương trình học, các trường sẽ có cơ hội phát huy tính sáng tạo và gắn giáo dục với thực tiễn địa phương nhiều hơn.

Nhìn rộng hơn, mục tiêu trở thành trung tâm giáo dục của châu Á không phải là cuộc đua xây thêm trường học hay tăng số lượng sinh viên quốc tế. Điều quyết định là TP.HCM có tạo ra được một hệ sinh thái học tập hấp dẫn hay không. Một nơi mà người học muốn đến, nhà khoa học muốn ở lại, doanh nghiệp muốn hợp tác và các ý tưởng đổi mới sáng tạo có cơ hội phát triển.

Trong kỷ nguyên cạnh tranh bằng tri thức, những thành phố mạnh nhất không phải là những thành phố có nhiều nhà máy nhất, mà là những thành phố có khả năng sản sinh và thu hút chất xám.

TP.HCM đang có cơ hội lớn để bước vào nhóm đô thị như vậy. Nhưng muốn biến khát vọng trong Nghị quyết 09 thành hiện thực, giáo dục phải được đặt ở trung tâm của mọi chiến lược phát triển. Và khi đó, đại học không chỉ là nơi truyền thụ kiến thức, mà phải trở thành một lực lượng kiến tạo tương lai cho thành phố mang tên Bác.