Người Trung Quốc nói 'kung fu là thầy của võ Nhật Bản', đúng hay sai?

Kung fu và dấu ấn với karate

Vấn đề này tạo nên tranh cãi một thời gian dài, và lan sang làng võ thuật với chủ đề rộng hơn nữa: phải chăng kung fu chính là "thầy" của võ thuật Nhật Bản?

Riêng ở bộ phim Karate Kid năm 2010, thật ra đây là phiên bản làm lại từ bản gốc năm 1984. Trong bản gốc, vị sư phụ dạy võ thực sự là người Nhật Bản, và môn võ cũng là karate. 

Nhưng ở bản mới, Hollywood dường như muốn đáp ứng thị hiếu nên đã đưa ra thay đổi liên quan đến bản chất võ thuật, tạo nên tranh cãi dữ dội. Không ít người cho rằng tên phim phải là "Kung fu Kid".

Nhiều fan võ thuật Trung Quốc lại chỉ ra một góc độ khác. Gọi Karate Kid hay Kung fu Kid đều được, vì kung fu chính là cội nguồn của karate, thậm chí là hệ thống võ thuật Nhật Bản.

Điều này đúng hay sai?

Phần lớn các nhà nghiên cứu võ thuật đều đồng ý về tầm ảnh hưởng của kung fu với cá nhân võ phái karate - Không thủ đạo.

Từ thế kỷ 14 - 19, Vương quốc Lưu Cầu, tiền thân của Okinawa ngày nay, duy trì quan hệ thương mại thường xuyên với vùng Phúc Kiến của Trung Quốc. 

Các thương nhân, sứ thần và võ sư Trung Quốc mang theo nhiều hệ thống quyền pháp Nam quyền tới hòn đảo này. 

Theo Liên đoàn Karate thế giới (WKF), karate phát triển từ sự kết hợp giữa võ thuật bản địa Okinawa, thường được gọi là Te, với các hệ thống quyền pháp Trung Quốc du nhập từ Phúc Kiến.

Dấu vết ấy còn hiện diện khá rõ trong lịch sử karate. Trước thế kỷ 20, karate từng được gọi là tode với nghĩa "Đường thủ" hoặc "Trung Hoa thủ" (China Hand).

Chỉ đến năm 1936, trong bối cảnh chủ nghĩa dân tộc Nhật Bản lên cao và quan hệ Trung - Nhật trở nên căng thẳng, các võ sư Okinawa mới thống nhất chuyển sang cách viết "Không thủ".

Nhà sáng lập Goju-ryu, Chojun Miyagi, trong bài diễn thuyết nổi tiếng năm 1936 cũng thừa nhận karate có quan hệ lịch sử với quyền pháp Trung Quốc, đồng thời nhấn mạnh rằng môn võ này đã phát triển thành một hệ thống độc lập tại Okinawa.

Một số dòng karate còn cho thấy sự liên hệ trực tiếp với các hệ phái võ thuật Phúc Kiến. Uechi-ryu bắt nguồn từ các bài quyền được người sáng lập Kanbun Uechi học tại Trung Quốc.

Goju-ryu cũng có nhiều nét tương đồng với Bạch Hạc quyền Phúc Kiến, từ phương pháp hô hấp, tư thế chiến đấu cho đến các bài quyền cổ như Sanchin. Chính vì vậy, nhiều học giả mô tả karate như một "đứa con lai" giữa võ thuật Okinawa và quyền pháp Nam quyền Trung Quốc.

Tuy nhiên từ việc karate chịu ảnh hưởng của kung fu đến kết luận rằng võ Nhật Bản nói chung xuất phát từ kung fu là một bước nhảy quá xa. Đây chính là điểm mà nhiều học giả phương Tây và Nhật Bản phản bác.

Nhà nghiên cứu võ thuật Patrick McCarthy, một trong những chuyên gia hàng đầu về lịch sử karate Okinawa, từng nhận định rằng việc truy tìm nguồn gốc karate không nhằm chứng minh nó là võ Trung Quốc hay võ Nhật Bản, mà để hiểu quá trình giao lưu văn hóa đã tạo ra một hệ thống hoàn toàn mới. 

Theo ông, karate không phải bản sao của bất kỳ trường phái Trung Quốc nào, mà là kết quả của hàng thế kỷ chọn lọc, biến đổi và bản địa hóa.

Thanh xuất ư lam

Khi nhìn sang các môn võ đại diện cho Nhật Bản hiện đại như judo, kendo, jujutsu hay aikido, ảnh hưởng của kung fu trở nên mờ nhạt hơn rất nhiều. 

Judo được Jigoro Kano xây dựng cuối thế kỷ 19 dựa trên các trường phái jujutsu bản địa của Nhật. Kendo phát triển từ kiếm thuật samurai. Aikido hình thành từ Daito-ryu Aiki-jujutsu cùng triết lý hòa hợp của Morihei Ueshiba.

Cho đến nay, giới sử học chưa tìm thấy bằng chứng thuyết phục cho thấy các môn võ này xuất phát từ quyền pháp Trung Quốc.

Stephen Turnbull, nhà sử học quân sự nổi tiếng chuyên nghiên cứu Nhật Bản phong kiến, cho rằng võ thuật Nhật Bản là sản phẩm của môi trường xã hội và quân sự riêng biệt. 

Theo ông, dù Nhật Bản chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa Trung Hoa trong nhiều lĩnh vực, các hệ thống chiến đấu của samurai được hình thành chủ yếu từ nhu cầu chiến tranh và cấu trúc xã hội của chính Nhật Bản.

Nếu xét về triết lý, có thể tìm thấy những điểm tương đồng giữa võ Nhật và võ Trung Quốc. Aikido thường được so sánh với Thái Cực quyền vì cùng đề cao việc sử dụng lực của đối phương. 

Một số trường phái karate vẫn duy trì các bài quyền có nguồn gốc từ Nam quyền Trung Hoa. Nhưng sự tương đồng không đồng nghĩa với quan hệ thầy trò trực tiếp.

Điều thú vị là trong khi Trung Quốc thường tự hào về ảnh hưởng lịch sử đối với karate, thì thực tế hiện nay lại cho thấy võ thuật Nhật Bản đang có vị thế vượt trội hơn trên phương diện thực chiến và thể thao đối kháng.

Judo là môn võ đầu tiên của châu Á trở thành môn thi đấu Olympic từ năm 1964. Karate từng góp mặt tại Olympic Tokyo 2020. 

Các hệ thống huấn luyện của Nhật Bản được chuẩn hóa từ rất sớm với giáo trình, đẳng cấp, luật thi đấu và phương pháp đào tạo thống nhất. Điều này giúp võ Nhật dễ phổ biến trên quy mô toàn cầu.

Ngược lại, kung fu Trung Quốc tồn tại dưới hàng trăm hệ phái khác nhau với mục tiêu không đồng nhất. Một số hệ thống thiên về biểu diễn, dưỡng sinh hoặc bảo tồn văn hóa hơn là đối kháng.

Nhà nghiên cứu David Lowry từng nhận xét rằng thành công của võ đạo Nhật Bản không đến từ việc sở hữu kỹ thuật vượt trội, mà từ khả năng chuyển hóa các kỹ năng chiến đấu truyền thống thành những hệ thống giáo dục và thể thao phù hợp với thời đại mới. Đây là điều mà nhiều hệ phái kung fu vẫn đang loay hoay tìm kiếm.

Nhìn từ góc độ lịch sử, người Trung Quốc có lý khi khẳng định quyền pháp Phúc Kiến từng góp phần quan trọng vào sự ra đời của karate Okinawa. 

Nhưng nếu từ đó suy rộng rằng toàn bộ võ thuật Nhật Bản là học trò của kung fu - lại là một cách diễn giải phóng đại. 

Và đáng nói ở chỗ, ngày nay judo, ju-jitsu (nhu thuật) hay karate xuất hiện dày đặc ở hệ thống võ đài chuyên nghiệp, còn dấu ấn của kung fu Trung Quốc lại vô cùng mờ nhạt.

Làng võ Trung Quốc cay đắng thừa nhận điều này là "thanh xuất ư lam", tức màu xanh xuất phát từ màu lam, nhưng lại đẹp hơn.