Nhật Bản 'tụt hậu' dù tiên phong về robot hình người

5 小时前 14

Vài chục năm trước, Nhật Bản đã chế tạo robot hình người gây chấn động thế giới, nhưng thị trường hiện nay do Trung Quốc áp đảo.

"Trong tương lai, mối quan hệ giữa con người và robot sẽ gắn bó hơn, thậm chí ranh giới giữa hai bên có thể biến mất", robot Geminoid HI-6 nói trong Hội nghị thượng đỉnh robot hình người 2026, diễn ra tại Tokyo cuối tháng 5. Theo tạp chí IEEE Spectrum của Viện Kỹ sư Điện và Điện tử (Mỹ), dự đoán này có lẽ không đáng chú ý nếu không đến từ Geminoid HI-6, thế hệ thứ sáu của dòng robot hình người ra mắt lần đầu cách đây 20 năm.

Là bản sao cơ khí của giáo sư Hiroshi Ishiguro tại Đại học Osaka, Geminoid HI-6 trang bị mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) được huấn luyện dựa trên những bài viết và cuộc phỏng vấn của ông. Nhờ đó, nó có kỹ năng hội thoại tiên tiến.

Tuy nhiên, tại hội nghị ở Tokyo, đây chỉ là một trong số ít robot hình người đến từ Nhật Bản, quốc gia từng đi tiên phong về lĩnh vực. Trong khoảng 40 robot góp mặt, số sản phẩm của Trung Quốc nhiều gấp ba Nhật Bản. Một số công ty nước này thậm chí dùng robot Trung Quốc để trình diễn công nghệ của họ, điều trước đây "không tưởng tượng nổi". Trò chuyện với IEEE Spectrum, một kỹ sư Nhật Bản nhận xét tình trạng này rất "đáng buồn".

Theo SCMP, năm 1973, nhóm chuyên gia từ Đại học Waseda, Tokyo, giới thiệu Wabot-1, được coi là robot hình người kích thước thật đầu tiên trên thế giới. Wabot-1 có thể di chuyển chậm bằng hai chân, cầm nắm đồ vật và giao tiếp đơn giản. Phiên bản tiếp theo ra mắt những năm 1980 thậm chí có thể chơi đàn phím.

Cùng thập kỷ, nhà sản xuất ôtô khổng lồ Honda bắt đầu chương trình nghiên cứu robot hình người. Năm 2000, Asimo xuất hiện, nhanh chóng thu hút sự quan tâm lớn và trở thành robot hình người nổi tiếng nhất thế giới. Cỗ máy hai chân trông giống phi hành gia này thậm chí chơi bóng đá với cựu tổng thống Mỹ Barack Obama trong chuyến thăm Tokyo năm 2014. Tuy nhiên, Honda ngừng phát triển Asimo năm 2018 sau khi không thể thu lời từ dự án.

Pepper, robot hình người gắn bánh xe của SoftBank Group ra mắt năm 2014, đại diện cho niềm tin ban đầu của Nhật Bản vào robot tương tác cảm xúc. Nhưng đến 2021, hoạt động sản xuất Pepper bị dừng do nhu cầu thị trường yếu.

IEEE Spectrum nhận định, Nhật Bản từng chế tạo những phiên bản đột phá với khả năng đáng kinh ngạc, nhưng không thể thương mại hóa hay ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn. Do đó, chúng chủ yếu là những màn trình diễn công nghệ đắt tiền, cuối cùng gần như bị xếp xó.

Năng lực robot hình người của Nhật Bản một phần được xây dựng dựa trên nền tảng công nghiệp tự động hóa, nhưng nền tảng này đang suy giảm vị thế. Theo chuyên gia robot Ani Kelkar từ công ty tư vấn McKinsey & Company, Nhật Bản đứng đầu thế giới về mật độ robot sản xuất (số lượng robot công nghiệp đa năng trên 10.000 nhân viên) ít nhất từ 1994 đến 2009, nhưng đến 2024 chỉ đứng thứ 5. Cùng năm, Hàn Quốc đứng đầu với mật độ robot là 1.220, bỏ xa Nhật Bản với 446.

Theo Liên đoàn Robot Quốc tế (IFR), những năm qua, Trung Quốc duy trì vị thế là thị trường robot công nghiệp lớn nhất thế giới. Tính đến giữa tháng 4, nước này có 964 công ty liên quan đến robot hình người. Số đơn đăng ký bằng sáng chế trong lĩnh vực này đạt 1.174 vào năm ngoái, tăng 89,7% so với năm trước và đạt mức cao nhất trong 5 năm. Trong khi đó, theo Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc, nước này năm 2025 có hơn 140 nhà sản xuất và hơn 330 mẫu robot hình người.

IFR ước tính Trung Quốc có số lượng robot công nghiệp đang hoạt động nhiều nhất thế giới, đạt khoảng 2 triệu, gấp 4,5 lần Nhật Bản. Theo AP, đất nước tỷ dân cũng dẫn đầu về năng lực sản xuất hàng loạt, nguồn cung phần cứng và thu thập dữ liệu đào tạo robot hình người.

Theo ngân hàng đầu tư Barclays (Anh), robot hình người Trung Quốc chiếm tới 85% thị phần thế giới năm 2025. Trong khi đó, công ty nghiên cứu Omdia (Anh) cho biết, thế giới xuất xưởng 13.000 robot hình người năm ngoái, với hai công ty robot hàng đầu là Agibot và Unitree xuất xưởng hơn 5.000 robot mỗi hãng. Các đối thủ Mỹ như Figure AI và Tesla sản xuất vài trăm robot hoặc ít hơn.

Năm nay, robot hình người Trung Quốc thu hút sự chú ý khi biểu diễn võ thuật dịp Tết Nguyên đán, phá kỷ lục của con người khi chạy bán marathon (21 km), vô địch giải bóng đá robot quốc tế RoboCup 2026. Chúng cũng xuất hiện phổ biến ngoài đời thực, từ phục vụ gia đình đến làm việc tại nhà máy. Xinhua cho biết, robot hình người tháng trước bắt đầu hoạt động tại khu vực hậu cần Giang Cao thuộc trung tâm bưu chính Quảng Châu, đảm nhận nhiều nhiệm vụ như phân loại với khả năng xử lý tới 1.200 bưu kiện mỗi giờ. Trong khi đó, công ty GigaAI dự định triển khai 100 robot hình người đến các hộ gia đình ở Vũ Hán vào mùa thu để thử nghiệm giúp việc miễn phí.

Ngay tại Nhật Bản, Japan Airlines (JAL) cũng triển khai thử nghiệm robot hình người từ đầu tháng 5 như một giải pháp lâu dài cho tình trạng thiếu hụt lao động. Đội robot này do công ty Unitree sản xuất, giúp vận chuyển hành lý và hàng hóa của hành khách tại sân bay Haneda, nơi phục vụ hơn 60 triệu lượt khách mỗi năm.

Ngoài Trung Quốc, một số cỗ máy từ các quốc gia khác cũng gây ấn tượng trong vài tháng qua. Giữa hai hiệp trận Brazil - Na Uy vòng 1/8 World Cup 2026, robot Atlas của công ty Boston Dynamics, hiện thuộc sở hữu của Hyundai Motor (Hàn Quốc), thực hiện màn ăn mừng bàn thắng theo phong cách của một số cầu thủ nổi tiếng rồi trao bóng thi đấu cho trọng tài. Theo nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature đầu tháng này, robot hình người Surgie (Mỹ) khi được điều khiển từ xa đã thực hiện thành công hai ca phẫu thuật với động vật có vú lớn không phải linh trưởng.

Theo Shuichi Nagao, Giám đốc công nghệ của bộ phận Omakase Robotics thuộc Zeals - nhà phát triển robot hình người Nhật Bản, sản phẩm khó bán tại nước này do vấn đề an toàn và nhiều quy định khác. Trong khi tại Trung Quốc, chính phủ đẩy mạnh phát triển robot hình người dù nhập cuộc trễ hơn vài chục năm. Nhiều người tham gia xây dựng lĩnh vực này còn rất trẻ, ở độ tuổi 20 và 30, với tư duy độc đáo khác biệt. "Các công ty lớn ở Nhật Bản vẫn đang tìm kịch bản ứng dụng cho robot hình người, còn Trung Quốc đã sản xuất hàng loạt và giảm chi phí", Nagao nói.

Takaaki Shigemitsu, Chủ tịch Techshare, cho biết một số dự án robot hình người nổi bật của Nhật Bản đã kết thúc, khiến nước này nhìn chung ít hào hứng hơn Mỹ và Trung Quốc. "Robot hình người ở Nhật Bản đã nhảy múa 35 năm trước, nhưng chúng không đóng góp cho nhiệm vụ công nghiệp mà chỉ phục vụ giải trí. Sự quan tâm của công chúng sau đó cũng biến mất".

Nhưng theo SCMP, khác biệt then chốt trong làn sóng robot hình người hiện tại chính là "bộ não" AI. Không giống thế hệ cũ hành động theo những gì lập trình sẵn, robot hình người ngày nay được kỳ vọng tự học hỏi và phát triển năng lực mang tính tổng quát hơn.

Trong khi đó, hệ thống đại học của Nhật Bản từ lâu tập trung vào các khoa kỹ thuật phục vụ sản xuất, dẫn đến tình trạng thiếu hụt tương đối nhân tài AI. Các công ty vẫn duy trì khả năng cạnh tranh tốt trong lĩnh vực robot truyền thống, nhưng cũng khiến việc chuyển hướng chiến lược trở nên khó khăn hơn.

Chuyên gia Kelkar nhận định Nhật Bản đánh mất vị thế dẫn đầu một phần do sự trỗi dậy của Trung Quốc, vốn đang trở thành cường quốc sản xuất, kể cả trong những lĩnh vực mà đất nước mặt trời mọc từng đạt kim ngạch xuất khẩu cao.

"Sự phục hồi vẫn chưa diễn ra vì Nhật Bản đã lỡ mất giai đoạn mà AI cho robot phát triển bùng nổ, và giờ họ phải chạy đua để bắt kịp", ông nói.

Thu Thảo tổng hợp

阅读全文