Ảnh minh hoạ tác giả cung cấp
Hai mươi tuổi, lần đầu xa nhà, tôi đứng giữa dòng xe cộ xa lạ mà thấy mình bé nhỏ đến tội nghiệp. TP.HCM khi ấy, với tôi, chỉ là một cái tên trên bản đồ - rộng lớn, hối hả, và hoàn toàn vô tình.
Tôi đã nghĩ vậy. Cho đến khi một người đàn ông chạy xe ôm tấp vào lề, kéo tấm áo mưa che bớt cho tôi rồi hỏi trống không: "Đi đâu con, để chú coi giúp." Ông không cần biết tôi là ai, từ đâu tới. Ông chỉ thấy một đứa nhỏ ướt mèm, ngơ ngác giữa cơn mưa, và thế là đủ để dừng lại.
Bát cơm giữa đêm
Nhà trọ ông chở tôi đến đã hết phòng từ chiều. Tôi ngồi thụp xuống bậc thềm một tiệm tạp hóa đóng cửa, không biết đi đâu về đâu. Mười giờ đêm, đèn quán cơm bên kia đường vẫn sáng.
Cô chủ quán - sau này tôi mới biết tên cô là Bảy - thấy tôi ngồi co ro đã lâu, bèn bưng ra một dĩa cơm nóng, đặt trước mặt tôi mà không nói lời nào về tiền bạc. "Ăn đi con, để bụng đói vậy sao ngủ." Tôi ăn trong nước mắt, không phải vì đói, mà vì cái cách cô nhìn tôi - không dò xét, không thương hại, chỉ đơn giản là ân cần.
Đêm đó, cô Bảy còn gọi điện cho một người quen có phòng trọ trống, dắt tôi đi bộ gần một cây số dưới mưa để giới thiệu.
Bà chủ trọ, một người phụ nữ luống tuổi, đồng ý cho tôi ở tạm dù chưa có tiền cọc, chỉ dặn: "Chừng nào có lương thì đưa, cô không hối." Cái xóm trọ nhỏ đó, từ hôm ấy, trở thành nơi tôi gọi là nhà suốt bốn năm đại học.
Những mảnh ghép không hẹn mà gặp
Sau này, tôi mới nhận ra chuyện của mình không hiếm. Cách xóm trọ vài con hẻm là một quán cơm treo bảng "2.000 đồng một suất, ai khó khăn được ăn miễn phí." Trước hiên nhiều căn nhà mặt tiền, người ta đặt bình trà đá, chai nước suối, có nơi còn để thêm hộp bánh mì cho người đi đường giữa trưa nắng.
Không ai đứng ra nhận công, không bảng tên, không camera ghi hình để khoe - chỉ là một thói quen âm thầm mà bền bỉ, như thể lòng tốt ở đây đã thành nếp sống, chẳng cần ai nhắc.
Mùa dịch năm ấy, khi thành phố oằn mình trong những ngày giãn cách, tôi lại chứng kiến điều tương tự nhân lên gấp bội: những chuyến xe chở rau củ miễn phí đến từng con hẻm phong tỏa, những ATM gạo nhả từng bao gạo cho người thất nghiệp, những nhóm thiện nguyện trẻ chạy xe máy giao đồ ăn thâu đêm mà không nhận một đồng công.
Người Sài Gòn, hóa ra, không đợi thành phố bình yên mới tử tế. Họ tử tế ngay cả khi chính mình cũng đang chao đảo.
Ảnh minh họa: QUANG ĐỊNH
Nửa thế kỷ của một chữ "nghĩa"
Năm mươi năm kể từ ngày thống nhất, thành phố này đã đổi thay đến chóng mặt. Những con đường đất ngày xưa giờ là đại lộ tám làn xe, những chuyến xe lam nhường chỗ cho metro chạy ngầm dưới lòng đất, những dãy nhà lá ven kênh nay thành cao ốc sáng đèn suốt đêm. Ai đi xa lâu ngày trở về cũng phải ngỡ ngàng vì thành phố lớn nhanh, hiện đại nhanh đến vậy.
Nhưng có một điều tôi nhận ra không hề đổi thay: cái cách người ta nhìn nhau, đối xử với nhau. Cô Bảy bán cơm năm xưa giờ đã già, quán cơm 2.000 đồng vẫn còn đó, chỉ thêm vài món mới.
Bà chủ trọ tôi ở ngày ấy đã mất, nhưng con gái bà vẫn giữ nếp cũ, vẫn cho sinh viên nghèo thiếu tiền trọ vài tháng đầu. Người xe ôm chở tôi đêm mưa ấy, tôi không còn gặp lại, nhưng tôi tin ở đâu đó trong thành phố này, vẫn có những người như ông, sẵn sàng tấp xe vào lề vì một đứa trẻ xa lạ đang ướt sũng giữa đời.
Có người bảo Sài Gòn - TP.HCM hôm nay là thành phố của tốc độ, của cạnh tranh, của những guồng quay không ngừng nghỉ. Điều đó đúng.
Nhưng ẩn dưới lớp vỏ hối hả ấy là một mạch ngầm chảy suốt năm mươi năm, chưa từng cạn: mạch ngầm của sự bao dung, của việc sẵn lòng san sẻ cho người chưa từng quen biết, không cần đáp đền, không cần ghi công.
Tôi đã đến thành phố này như một người xa lạ, ướt sũng và trắng tay. Nhưng thành phố đã không để tôi là người dưng dù chỉ một ngày.
Bởi vậy, sau này khi ai hỏi tôi thương gì nhất ở nơi này, tôi không nói về những tòa nhà cao vút hay ánh đèn rực rỡ ban đêm. Tôi nói về một dĩa cơm nóng giữa đêm mưa, một bàn tay lạ hoắc kéo áo mưa che cho mình, và một câu nói giản dị: "Ăn đi con." Đó chính là nghĩa tình mà năm mươi năm qua, thành phố này vẫn âm thầm gìn giữ, trao đi, và không bao giờ đòi lại.
