Từ 1-7, khi Nghị định 134/2026/NĐ-CP có hiệu lực, hàng loạt quán cà phê, nhà hàng, khách sạn... sẽ phải trả tiền bản quyền nếu sử dụng âm nhạc để phục vụ hoạt động kinh doanh - Ảnh: YOKO
Quy định mới lập tức tạo nên nhiều tranh luận, nhưng dưới góc nhìn của giới chuyên gia, đây còn là dấu hiệu cho thấy Việt Nam đang từng bước chuyển từ nền kinh tế khai thác nội dung sang nền kinh tế tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ.
Không chỉ là tiền, mà là thay đổi cách nhìn về tài sản trí tuệ
Suốt nhiều năm, việc mở nhạc trong quán cà phê, nhà hàng gần như được xem là điều hiển nhiên. Âm nhạc trở thành một phần của trải nghiệm khách hàng nhưng hiếm ai đặt câu hỏi người sáng tạo có được hưởng lợi từ việc khai thác đó hay không.
Nghị định 134 không tạo ra một quyền mới. Điều thay đổi là lần đầu tiên cách thu, mức thu và đối tượng áp dụng được quy định rõ ràng, minh bạch hơn.
Theo quy định, tiền bản quyền được tính dựa trên mức lương cơ sở nhân với hệ số theo quy mô kinh doanh. Mức cao nhất khoảng hơn 20 triệu đồng mỗi năm, trong khi nhiều quán cà phê nhỏ chỉ phải đóng dưới 1 triệu đồng.
Con số không quá lớn nhưng lại mang ý nghĩa biểu tượng: âm nhạc từ nay được nhìn nhận như một tài sản có giá trị kinh tế.
Trao đổi với Tuổi Trẻ, luật sư Hoàng Hà (Đoàn luật sư TP.HCM) cho rằng điều quan trọng nhất của quy định mới không nằm ở số tiền thu được mà ở việc thay đổi nhận thức xã hội.
Theo ông, nhiều năm qua Việt Nam đã quen với việc coi âm nhạc là "miễn phí". Khi một bài hát vang lên ở quán cà phê hay nhà hàng, người ta thường nghĩ đó chỉ là hoạt động giải trí đơn thuần.
"Nhưng thực tế âm nhạc đang góp phần tạo nên trải nghiệm dịch vụ, giữ chân khách hàng và tạo ra giá trị thương mại cho cơ sở kinh doanh. Khi đã tạo ra giá trị kinh tế thì việc chủ sở hữu quyền tác giả được hưởng thù lao là điều hợp lý", ông phân tích.
Theo luật sư Hoàng Hà, quy định mới cũng giúp Việt Nam tiến gần hơn với thông lệ quốc tế.
Tại nhiều quốc gia như Hàn Quốc, Úc, Nhật Bản hay Indonesia, việc phát nhạc trong không gian kinh doanh từ lâu đã được xem là hành vi biểu diễn trước công chúng và phải xin phép hoặc trả phí cho chủ sở hữu quyền.
Điều này phù hợp với các cam kết quốc tế mà Việt Nam đã tham gia như Công ước Berne hay Hiệp định TRIPS về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.
Theo nghị định mới, kể cả khi chủ quán mở nhạc từ YouTube, Spotify miễn phí, Spotify Premium, CD, USB, tivi hoặc radio để tạo không gian phục vụ khách thì vẫn phải đóng bản quyền âm nhạc - Ảnh: TRANG DƯƠNG
Nghệ sĩ hưởng lợi, nhưng cũng có những băn khoăn
Không ít nghệ sĩ đồng tình với việc cần bảo vệ bản quyền, song cũng bày tỏ lo ngại. Ca sĩ Phương Thanh cho rằng việc thu phí là cần thiết nhưng nên có mức phù hợp và linh hoạt đối với những hàng quán nhỏ để rộng đường cho người kinh doanh và cũng để âm nhạc được vang lên vô tư, xoa dịu từng tâm hồn.
Với nhiều nghệ sĩ, việc ca khúc được phát ở quán cà phê cũng là một hình thức quảng bá tự nhiên rất hiệu quả nên họ lại có mong muốn sản phẩm âm nhạc của mình được lan truyền rộng rãi.
Ca sĩ Noo Phước Thịnh cho rằng: "Các ca khúc được mở nơi công cộng thường cho thấy độ viral và đời sống thực tiễn nên tôi rất vui khi hàng quán mở nhạc của mình. Quan điểm cá nhân của tôi muốn cho phép sử dụng miễn phí trong phần quyền liên quan của mình. Tôi thấy thoải mái và vui khi được nghe giọng mình, âm nhạc của mình nơi công cộng".
Ca sĩ Noo Phước Thịnh (trái) và ca nhạc sĩ Nguyễn Thanh Hưng lại có ý muốn để quán cà phê, nhà hàng, khách sạn mở nhạc của mình cho khách nghe thoải mái - Ảnh: FBNV
Đồng quan điểm với Noo Phước Thịnh có ca nhạc sĩ Nguyễn Thanh Hưng. Anh cho biết sẽ chỉ ủy quyền cho VCPMC (Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam) thu phí bản quyền đối với những quán cà phê lớn có tổ chức đêm nhạc mời ca sĩ về để bán vé hay những chương trình biểu diễn sân khấu có lượng khán giả nhất định. "Hưng đã quyết định nhờ VCPMC hủy bỏ không thu tất cả các hạng mục cà phê, nhà hàng, khách sạn, karaoke…" - anh nói thêm.
Một số ý kiến còn đặt ra khả năng các cơ sở kinh doanh sẽ chuyển sang sử dụng nhạc do AI tạo ra hoặc kho nhạc miễn phí để tiết kiệm chi phí. Đây là "kịch bản" không phải không có cơ sở khi AI đang ngày càng tham gia sâu vào lĩnh vực sản xuất nội dung.
Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, nếu hệ thống thu phí minh bạch, mức phí hợp lý và thủ tục đơn giản, phần lớn doanh nghiệp vẫn sẽ lựa chọn sử dụng những ca khúc quen thuộc bởi chính âm nhạc nổi tiếng mới tạo nên trải nghiệm mà khách hàng mong muốn.
Theo luật sư Hoàng Hà, thách thức lớn nhất sau khi nghị định có hiệu lực không phải là việc thu tiền mà là xây dựng được niềm tin. Người sử dụng âm nhạc cần biết khoản tiền mình đóng được phân phối như thế nào.
"Người sáng tạo cũng cần được tiếp cận hệ thống phân chia doanh thu minh bạch, công bằng và có thể kiểm chứng. Nếu cơ chế phân phối thiếu minh bạch, sẽ rất khó tạo được sự đồng thuận từ cả hai phía" - luật sư nói.
Ông cho rằng Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý tập thể quyền tác giả, tăng ứng dụng công nghệ trong việc theo dõi, thống kê tần suất khai thác tác phẩm và công khai quy trình phân chia tiền bản quyền.
Đó cũng là điều mà nhiều quốc gia có ngành công nghiệp âm nhạc phát triển đã làm trong nhiều năm qua.
Một bước chuyển của nền kinh tế sáng tạo
Có thể sẽ còn những tranh luận về mức thu, phạm vi áp dụng hay cách triển khai.
Nhưng ở góc nhìn rộng hơn, quy định từ ngày 1-7 phản ánh một sự thay đổi trong tư duy phát triển. Khi một ly cà phê không chỉ được tính bằng hạt cà phê, mặt bằng hay nhân viên phục vụ mà cả phần âm nhạc góp phần tạo nên trải nghiệm của khách hàng thì âm nhạc cũng cần được nhìn nhận như một loại tài sản có giá trị.
Nếu được thực thi minh bạch và hợp lý, quy định này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo mà còn là một bước tiến trên hành trình xây dựng nền kinh tế bản quyền - nền tảng quan trọng để công nghiệp văn hóa Việt Nam phát triển bền vững trong những năm tới.
