Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính sao cho hiệu quả?

Theo đề án đã được cơ quan quản lý trình, khi có đủ điều kiện về hạ tầng kỹ thuật và ngân hàng câu hỏi, kỳ thi có thể được tổ chức trên máy tính với nhiều đợt thi trong năm.

Đây là một định hướng phù hợp với xu thế chuyển đổi số của giáo dục. Tuy nhiên việc tổ chức nhiều đợt thi trong năm lại đặt ra một câu hỏi quan trọng: liệu có thể áp dụng mô hình tổ chức của các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy của đại học cho kỳ thi tốt nghiệp THPT hay không?

Thoạt nhìn, câu trả lời dường như là "có". Nếu công nghệ cho phép, ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa đủ lớn và hệ thống vận hành đủ an toàn thì việc tổ chức nhiều ca, nhiều đợt thi hoàn toàn khả thi. Nhưng dưới góc độ pháp lý và khoa học khảo thí, vấn đề không chỉ nằm ở công nghệ hay kỹ thuật tổ chức. Điều quan trọng hơn là bản chất của kỳ thi. 

Nếu không phân biệt rõ mục tiêu của kỳ thi tốt nghiệp THPT với mục tiêu của các kỳ thi tuyển sinh đại học thì rất dễ lựa chọn mô hình tổ chức chưa phù hợp với chức năng mà pháp luật quy định.

Khác nhau từ mục tiêu của kỳ thi

Trong nhiều năm qua, hầu hết các trường đại học sử dụng kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT để xét tuyển kể cả những đại học có tổ chức thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy vẫn sử dụng một phần hoặc khá nhiều chỉ tiêu tuyển sinh dựa vào kết quả này nên không ít người mặc nhiên coi đây vừa là kỳ thi tốt nghiệp, vừa là kỳ thi tuyển sinh đại học. 

Chính cách nhìn này khiến nhiều đề xuất cải cách được xây dựng theo logic của tuyển sinh thay vì xuất phát từ mục tiêu của kỳ thi tốt nghiệp.

Trong khi đó, Điều 34 Luật Giáo dục năm 2019 đã xác định rất rõ chức năng của kỳ thi tốt nghiệp THPT. Người học học hết chương trình THPT, đủ điều kiện theo quy định thì được dự thi; nếu đạt yêu cầu thì được cấp bằng tốt nghiệp THPT. 

Điều đó có nghĩa, điều kiện cần là người học đã hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông và đủ điều kiện dự thi; điều kiện đủ là đạt yêu cầu của kỳ thi để được công nhận tốt nghiệp.

Nhìn từ góc độ đánh giá giáo dục, kỳ thi tốt nghiệp không nhằm tuyển chọn người học mà nhằm xác nhận người học đã đáp ứng các yêu cầu cần đạt của chương trình giáo dục phổ thông sau 12 năm học. 

Đây là kỳ thi đánh giá mức độ đáp ứng yêu cầu cần đạt, nghĩa là mọi học sinh đạt mức yêu cầu theo quy định đều được công nhận tốt nghiệp, chứ không phải kỳ thi cạnh tranh để lựa chọn người có kết quả cao hơn.

Trong khi đó, các kỳ thi đánh giá năng lực hay đánh giá tư duy của các trường đại học được tổ chức với mục tiêu hoàn toàn khác. 

Đây là công cụ tuyển sinh để các cơ sở giáo dục đại học thực hiện quyền tự chủ, lựa chọn những thí sinh phù hợp nhất với yêu cầu đào tạo. Vì phục vụ tuyển chọn nên các trường có thể tổ chức nhiều đợt thi trong năm, cho phép thí sinh dự thi nhiều lần và sử dụng kết quả cao nhất để xét tuyển.

Nói cách khác, một bên là kỳ thi nhằm xác nhận mức độ đáp ứng các yêu cầu cần đạt của chương trình giáo dục phổ thông, còn một bên là kỳ thi nhằm tuyển chọn người học. Khi mục tiêu khác nhau thì cách thức tổ chức cũng không thể hoàn toàn giống nhau.

Thực tế, việc các trường đại học sử dụng kết quả kỳ thi tốt nghiệp để xét tuyển chỉ là cách khai thác kết quả của một kỳ thi quốc gia, chứ không làm thay đổi mục tiêu mà Luật Giáo dục giao cho kỳ thi. 

Nếu xuất phát từ nhu cầu tuyển sinh để thiết kế lại kỳ thi tốt nghiệp thì rất dễ làm mờ ranh giới giữa hai loại kỳ thi và vô hình trung làm thay đổi triết lý của kỳ thi tốt nghiệp.

Thi trên máy tính không đồng nghĩa với thi nhiều đợt

Một trong những lập luận được nhắc đến nhiều nhất là khi chuyển sang thi trên máy tính thì hoàn toàn có thể tổ chức nhiều đợt thi trong năm như các kỳ thi đánh giá năng lực của đại học. Tuy nhiên lập luận này mới chỉ nhìn từ góc độ công nghệ mà chưa tính đến yêu cầu của một kỳ thi quốc gia dùng để công nhận tốt nghiệp.

Điểm khác biệt đầu tiên là kỳ thi tốt nghiệp THPT gắn chặt với quá trình giáo dục phổ thông. Theo quy định hiện hành, năm học thông thường hằng năm kết thúc trước ngày 31-5. Chỉ sau khi hoàn thành chương trình học, học sinh lớp 12 mới đủ điều kiện dự thi tốt nghiệp. Điều này cho thấy kỳ thi tốt nghiệp không tồn tại độc lập mà là mắt xích cuối cùng của quá trình giáo dục phổ thông. 

Hay nói cách khác muốn tổ chức thi tốt nghiệp nhiều đợt phục vụ xét công nhận tốt nghiệp thì đều phải tổ chức sau ngày 31-5 hằng năm, và cũng phải kết thúc chậm nhất khoảng đầu tháng 8 để các đại học còn tổ chức tuyển sinh. 

Trong khi đó, các kỳ thi đánh giá năng lực của đại học không phụ thuộc vào tiến trình năm học, không phải là điều kiện để được công nhận tốt nghiệp và cũng không yêu cầu người dự thi vừa hoàn thành một chương trình giáo dục.

Điểm khác biệt thứ hai là yêu cầu về tính tương đương giữa các đợt thi. Đối với kỳ thi tốt nghiệp THPT, mọi thí sinh phải được đánh giá theo cùng một yêu cầu cần đạt của chương trình giáo dục phổ thông, bất kể thi ở thời điểm nào.

Điều đó đòi hỏi ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa phải đủ lớn và được hiệu chuẩn khoa học; các đề thi ở các ca và các đợt khác nhau phải tương đương về độ khó, khả năng phân biệt và năng lực đo lường; hệ thống sinh đề, bảo mật, giám sát và xử lý dữ liệu phải đạt mức tin cậy rất cao. Chỉ cần một trong những yếu tố này chưa được bảo đảm thì nguy cơ mất công bằng giữa các nhóm thí sinh sẽ xuất hiện.

Vì vậy, vấn đề cốt lõi không phải là có đủ máy tính hay không, mà là đã đủ điều kiện để bảo đảm mọi học sinh, dù dự thi ở thời điểm nào, đều được đánh giá công bằng về mức độ đáp ứng các yêu cầu cần đạt của chương trình giáo dục phổ thông. Đây là yêu cầu bắt buộc đối với một kỳ thi quốc gia.

Xu hướng tất yếu 

Không thể phủ nhận rằng thi trên máy tính là xu hướng tất yếu. Việt Nam cũng cần chuẩn bị ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, đầu tư hạ tầng kỹ thuật, hoàn thiện phần mềm, quy trình tổ chức và từng bước triển khai hình thức thi hiện đại này. 

Khi các điều kiện chín muồi, việc tổ chức kỳ thi trên máy tính sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, tăng tính bảo mật, rút ngắn thời gian xử lý kết quả và tạo nền tảng cho nhiều đổi mới tiếp theo.

Tuy nhiên điều cần phân biệt rõ là đổi mới công nghệ không đồng nghĩa với thay đổi bản chất của kỳ thi. Máy tính chỉ là phương tiện tổ chức; mục tiêu của kỳ thi mới là yếu tố quyết định cách thức tổ chức.

Nếu nhìn từ góc độ này, việc đề xuất tổ chức nhiều đợt thi trong năm không nên được xem là hệ quả tất yếu của việc chuyển sang thi trên máy tính. 

Mỗi quyết định về số đợt thi, thời điểm thi hay cách thức tổ chức đều phải được cân nhắc trên cơ sở mục tiêu của kỳ thi tốt nghiệp và yêu cầu bảo đảm công bằng cho mọi học sinh.