Tìm về quê hương 'chú bé loắt choắt' Nguyễn Văn Lượm trong thơ Tố Hữu

Từ một cuốn gia phả ở quê nhà Huế đến những tờ giấy đã ngả màu thời gian tại Khánh Hòa, hành trình lần tìm dấu vết người anh hùng nhỏ tuổi Nguyễn Văn Lượm vẫn chưa khép lại

Giờ đây, Chiến dịch 500 ngày đêm quy tập, lấy mẫu ADN xác định danh tính liệt sĩ lại thắp lên niềm hy vọng sau gần tám thập niên mòn mỏi đợi chờ.

Lượm - người anh hùng bước ra từ thơ

"Lượm ơi, còn không?" - câu hỏi ấy có lẽ đã được người thân của liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm lặp đi lặp lại suốt gần 80 năm qua.

Trong ký ức của nhiều thế hệ người Việt, Lượm là cậu bé giao liên "loắt choắt", "xắc xinh xinh", "ca lô đội lệch", "miệng huýt sáo vang" trong bài thơ của nhà thơ Tố Hữu. Hình tượng ấy đã sống cùng nhiều thế hệ học sinh, trở thành biểu tượng của lòng quả cảm và tinh thần yêu nước.

Nhưng phía sau những vần thơ là một con người bằng xương bằng thịt. Một cậu bé có quê hương, có cha mẹ, có anh em và có cả một gia đình vẫn lặng lẽ đi tìm nơi yên nghỉ cuối cùng của em.

Đúng vào thời điểm Chiến dịch 500 ngày đêm quy tập, lấy mẫu ADN và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang được triển khai trên phạm vi cả nước, chúng tôi bắt đầu hành trình tìm về quê hương của Nguyễn Văn Lượm.

Điểm dừng chân đầu tiên là xã Quảng Điền (TP Huế), nơi nhà thơ Tố Hữu từng sinh ra và cũng là nơi nhiều người cao tuổi cho biết Lượm chính là cháu họ của ông.

Ngôi làng nằm bình yên bên dòng sông Bồ, bao quanh là những cánh đồng lúa trĩu bông sắp vào mùa thu hoạch. Con đường dẫn vào làng rợp bóng tre xanh, khác hẳn khung cảnh bom đạn cách đây gần một thế kỷ. Ít ai ngờ rằng chính nơi này từng nuôi lớn cậu bé giao liên đã đi vào thi ca.

Theo sự chỉ dẫn của người dân địa phương, chúng tôi tìm đến nhà ông Nguyễn Xuân (90 tuổi), một trong những bậc cao niên của dòng họ Nguyễn ở làng Lai Trung (xã Đan Điền, TP Huế).

Ông Xuân lý giải rằng trước đây làng Lai Trung (tổng Thanh Cần, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên cũ) rộng lắm, bao gồm một phần của địa phận xã Đan Điền và xã Quảng Điền ngày nay. Cả Lượm và nhà thơ Tố Hữu đều là con dân của làng Lai Trung ấy.

Ông Xuân thắp nén nhang thơm lên bàn thờ tổ tiên rồi thành kính khấn xin phép được đưa cuốn gia phả dòng họ xuống để phục vụ việc tìm hiểu về người liệt sĩ.

Từng trang trong gia phả được lật chậm rãi. Đến một trang gần giữa cuốn gia phả, ngón tay gầy guộc của ông dừng lại.

"Đây rồi. Lượm đây rồi...", ông nói, giọng như nghẹn lại.

Ngay bên dưới là dòng chữ ngắn gọn nhưng đủ khiến mọi người lặng đi: "Nguyễn Thanh (Lượm) - Liệt sĩ".

Theo ông Xuân, tên khai sinh của Lượm là Nguyễn Thanh. Cái tên Nguyễn Văn Lượm là tên gọi thường ngày.

Những năm đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, cậu bé Lượm sớm tham gia hoạt động cách mạng cùng người chú ruột là ông Nguyễn Trọng Quảng.

"Em ấy lớn hơn tôi năm tuổi nhưng vì vai vế trong dòng họ nên gọi tôi bằng anh", ông Xuân cười hiền khi nhắc đến người em họ.

Theo những tư liệu mà ông thu thập được, sau khi theo chú ruột Nguyễn Trọng Quảng lên chiến khu, Lượm hoạt động chủ yếu ở khu vực phía nam tỉnh Thừa Thiên cũ, nay là TP Huế. Đó là vùng Hương Thủy, Phú Lộc - nơi sau năm 1945 diễn ra nhiều trận càn ác liệt của thực dân Pháp. Theo giấy tờ công nhận liệt sĩ, Lượm hy sinh vào năm 1947 tại mặt trận Trị Thiên.

"Tôi nghĩ nhiều khả năng em ấy hy sinh ở khu vực này. Nếu được quy tập thì cũng có thể đang nằm tại một nghĩa trang liệt sĩ nào đó ở phía nam thành phố Huế", ông Xuân trầm ngâm.

Sau ngày đất nước thống nhất, chính ông Nguyễn Trọng Quảng là người hoàn tất hồ sơ đề nghị công nhận liệt sĩ cho Nguyễn Văn Lượm và mang bằng Tổ quốc ghi công vào tận Ninh Thuận (cũ) trao cho cha của Lượm.

Ông Xuân nói rằng có thể ông Quảng tận mắt chứng kiến hoặc biết rất rõ sự việc mới có thể khai chính xác thời gian hy sinh để làm hồ sơ công nhận liệt sĩ cho Lượm như vậy.

Đáng tiếc rằng vợ chồng ông Quảng đều đã qua đời từ lâu. Con cháu lại sinh sống ở nhiều nơi nên nguồn tư liệu quý giá ấy cũng mờ theo thời gian.

Hơn nửa thế kỷ chờ ngày anh trở về

Rời Huế, chúng tôi tiếp tục vào Khánh Hòa, nơi cha của liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm đã sinh sống từ nhiều chục năm trước, và cũng là nơi những người em ruột của ông vẫn đang gìn giữ những giấy tờ liên quan đến liệt sĩ Lượm.

Trong căn nhà nhỏ ở phường Đô Vinh, ông Nguyễn Thanh Sơn, 59 tuổi, nhẹ nhàng đặt lên bàn thờ anh trai nén nhang vừa thắp. Khói hương quyện cùng bức ảnh đen trắng đã cũ.

Đó là tấm ảnh được phục dựng từ giấy căn cước của liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm.

Ông Sơn kể: ngoài ông ra thì liệt sĩ Lượm còn có 3 người em ruột ở tỉnh Ninh Thuận cũ, nay là tỉnh Khánh Hòa, đó là: bà Nguyễn Thị Hiền (67 tuổi, sống ở phường Phan Rang), bà Nguyễn Thị Toàn (63 tuổi, sống ở phường Đô Vinh) và ông Nguyễn Hồng Phước (đã mất vào năm 2011).

Ông Sơn thú thật trong ký ức của ông không có quá nhiều hình ảnh về người anh của mình, những thông tin ông Sơn có được đến từ lời kể của bà nội ông và thông qua bài thơ "Lượm" của nhà thơ Tố Hữu.

"Mấy chục năm qua niềm mong mỏi lớn nhất của gia đình tôi là tìm được mộ hoặc hài cốt của anh Lượm để gia đình lo hậu sự chu toàn", ông Sơn nói.

Để có thêm hình dung, chúng tôi tiếp tục gặp bà Nguyễn Thị Toàn (63 tuổi), là em gái của liệt sĩ Lượm. "Chúng tôi mong muốn Đảng và Nhà nước tìm được mộ phần hoặc hài cốt của anh Lượm, đó là niềm mong mỏi bao lâu nay", bà Toàn bày tỏ.