Trái Đất không tròn

NASA dựng mô hình 3D từ dữ liệu lực hấp dẫn của hành tinh, cho thấy rõ những điểm gồ ghề và mất cân đối trên bề mặt địa cầu.

NASA vừa công bố một mô hình biểu diễn hình dạng của Trái Đất dựa trên trường hấp dẫn thay vì bề mặt địa hình, còn gọi là geoid hay bề mặt đẳng thế trọng lực. Vì khối lượng bên trong hành tinh phân bố không đều, lực hấp dẫn ở mỗi nơi cũng sẽ khác nhau, tạo thành những vùng hơi phình lên hoặc lõm xuống.

Geoid là hình dạng của mặt nước biển toàn cầu nếu chỉ bị tác động bởi trọng lực và sự quay của Trái Đất, không có sóng và dòng chảy. Do đó, nó được dùng làm mốc để đo độ cao, nghiên cứu mực nước biển, băng tan, nước ngầm và biến đổi khí hậu.

Hình ảnh từ mô hình geoid mới. Ảnh: NASA

Mô hình này được NASA xây dựng bằng cách thu thập dữ liệu vệ tinh, gồm một tỷ quan sát trong 15 năm. Độ cao các điểm được phóng đại 10.000 lần nhằm làm nổi bật những biến đổi trong trường hấp dẫn. Cơ quan vũ trụ cũng chia sẻ geoid 3D phiên bản có thể tương tác, thu phóng trên trang web.

Theo World Atlas, ngoài trọng lực còn có một số lý do khiến Trái Đất có hình cầu dẹt thay vì hình cầu hoàn hảo. Vì hành tinh tự quay quanh trục của chính nó, lực ly tâm đẩy vật chất ra ngoài, đặc biệt ở vùng xích đạo. Chuyển động này khiến cho "bề ngang" dày hơn khoảng 0,3% so với ở hai cực.

Các đặc điểm địa chất cũng góp phần tạo nên hình dạng địa cầu. Trái Đất có những ngọn núi cao khoảng 9.100 mét, đồng thời cũng có những rãnh đại dương sâu tới 11.000 mét. Các hiện tượng trên bề mặt cũng khiến hành tinh liên tục thay đổi. Chẳng hạn, sự biến đổi của thủy triều ảnh hưởng đến cả đại dương lẫn lớp vỏ, chuyển động của các mảng kiến tạo gây ra các vết nứt trên bề mặt và khiến các lục địa dần tách xa nhau.

Những biến đổi này cũng là lý do các nhà khoa học sử dụng geoid để xác định chính xác hơn hình dạng địa cầu, sử dụng làm bề mặt tham chiếu cho các thay đổi theo thời gian.

Theo Wired, mô hình mới công bố giúp đánh giá lượng băng mà Nam Cực và Greenland đang mất đi khi hành tinh nóng lên. Dữ liệu từ các vệ tinh của NASA cho thấy Nam Cực đã mất khoảng 135 gigaton băng mỗi năm trong giai đoạn từ 2002-2025, trong khi Greenland mất 264 gigaton mỗi năm trong cùng thời kỳ. Các ước tính này sẽ giúp xác định mực nước biển đã dâng lên bao nhiêu và sẽ tiếp tục như thế nào trong tương lai.

Nam Nguyễn tổng hợp