Hải PhòngLãnh đạo các cơ quan báo chí cho rằng khái niệm tự chủ giờ đây không chỉ trong tài chính, mà là năng lực làm chủ công nghệ và dữ liệu, để không bị các nền tảng xuyên biên giới chi phối.
Chiều 20/6, phiên thảo luận "Tự chủ chiến lược của cơ quan báo chí trong kỷ nguyên số" thuộc khuôn khổ Diễn đàn Báo chí toàn quốc 2026 trở thành tâm điểm chú ý của giới làm nghề. Tại đây, định nghĩa về "tự chủ" được các nhà quản lý báo chí chia sẻ toàn diện, không chỉ trong tài chính.
Đặt vấn đề dưới góc nhìn của cơ quan báo chí chủ lực, ông Nguyễn Thanh Lâm, Tổng giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, cho biết khái niệm "tự chủ chiến lược" có gốc rễ sâu xa từ tư tưởng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về tự chủ chiến lược của một quốc gia, từ kinh tế, an ninh quốc phòng cho đến đối ngoại.
"Nếu không có tự chủ chiến lược, chúng ta không tồn tại. Tự chủ chiến lược hay là chết", ông Lâm thẳng thắn.
Theo ông Lâm, một cuộc chiến âm thầm đang diễn ra khi người dùng dần tự lựa chọn phương thức tiếp cận phù hợp, đẩy một số phương thức truyền thông truyền thống tụt xuống hàng thứ yếu. Nguy hiểm hơn, làn sóng này đang thách thức trực tiếp đến tính chính danh của báo chí cách mạng. Người tiêu dùng hiện nay đòi hỏi rất nhanh, rất cao và thường mất kiên nhẫn, họ sẵn sàng chuyển sang các nền tảng khác ngay lập tức.
Chia sẻ từ câu chuyện thực tế của VTVgo – hành trình đã bắt đầu từ 10 năm trước, ông Lâm cho biết thói quen của người dùng đã thay đổi hoàn toàn. Dù truyền hình số mặt đất cho hình ảnh nét nhất nhưng hiện nay rất ít người xem do không còn thói quen cắm ăng-ten vào ti-vi. Ngược lại, mạng internet và hạ tầng viễn thông đã biến phương thức số thành kênh phân phối quan trọng nhất.
Nhờ chính sách nhà nước tham gia vào cuộc chơi, VTVgo được định hướng trở thành nền tảng truyền hình quốc gia, tích hợp cả các kênh truyền hình địa phương. Cơ quan quản lý đã làm việc với các hãng sản xuất để tích hợp sẵn ứng dụng và nút bấm tắt VTVgo trên điều khiển của tất cả ti-vi thông minh tại Việt Nam mà Đài không phải trả chi phí.
"Tới đây khi Nghị định mới hướng dẫn Luật Báo chí ra đời, việc cài đặt một số nền tảng quốc gia, trong đó có thể có cả nền tảng báo chí quốc gia, sẽ trở thành bắt buộc trên tất cả các thiết bị thông minh, từ ti-vi, điện thoại di động đến máy tính bảng, bất kể sản xuất trong nước hay nhập khẩu chính ngạch", ông Lâm thông tin.
Ông Lâm nhấn mạnh, báo chí Việt Nam phải xác định chiến lược "vừa hợp tác vừa đấu tranh", không được coi các mạng xã hội nước ngoài là nền tảng trụ cột của mình. Ông kể lại câu chuyện khi VTV có một số chương trình được dư luận quan tâm, nhiều khán giả thắc mắc và trách nhà đài "tại sao không đưa lên YouTube".
"Tôi mới bảo, 'sao lại phải đưa lên YouTube?' Mình làm (chương trình) với mong muốn mọi người xem nền tảng của mình chứ. Dùng mạng xã hội vào việc gì là do mình chủ động. Không có chuyện họ vào và áp đặt luật chơi", ông Lâm nói.
Các diễn giả trong phiên thảo luận "Tự chủ chiến lược của cơ quan báo chí trong kỷ nguyên số". Ảnh: Đỗ Hiền
Nhìn vào xu hướng các tập đoàn truyền thông lớn trên thế giới mạnh tay cắt bỏ nhân sự không còn phù hợp, ông Lâm cho rằng cũng cần xem xét, đào tạo lại quyết liệt. Đồng thời, cần tìm cách hợp tác với những nguồn nhân lực mới — những người đang làm chủ dòng thông tin trên mạng xã hội. "Họ thiếu cái gì chúng ta đào tạo cái đấy, hoàn toàn mình có thể đào tạo lại", ông Lâm nói.
Ông Nguyễn Quang Vũ, Phó Giám đốc Trung tâm Nội dung số và Truyền thông (Thông tấn xã Việt Nam) cho rằng việc dòng chảy thông tin phải đi qua các thuật toán nước ngoài khiến khả năng tiếp cận công chúng của báo chí bị chi phối nặng nề. Dẫn chứng từ Luật Báo chí sửa đổi năm 2025, ông Vũ cho biết các tòa soạn bắt buộc phải tự chủ được về nội dung, công nghệ, dữ liệu và hệ thống phân phối thay vì chỉ tập trung vào tự chủ tài chính.
"Nếu hoàn toàn phụ thuộc vào nền tảng của người khác thì chúng ta sẽ bị chi phối'', ông Vũ nói. "Tự chủ nền tảng, tự chủ dữ liệu người dùng và tự chủ hệ thống phân phối mới là mục tiêu dài hạn của báo chí số".
Ở khối báo chí địa phương, ông Phạm Văn Tuấn, Giám đốc Báo và Phát thanh - Truyền hình Hải Phòng (đơn vị hợp nhất từ 4 cơ quan báo chí địa phương với hơn 430 nhân sự) - cho biết tổng nguồn thu dịch vụ và quảng cáo trong 6 tháng đầu năm 2026 của đơn vị đã sụt giảm mạnh, chỉ khoảng 46% so với cùng kỳ năm ngoái. Trong khi đó, chi phí vận hành cho bộ máy con người chiếm tới gần 57,6% tổng chi thường xuyên, khiến dư địa dành cho đầu tư công nghệ bị bóp nghẹt.
Cơ quan báo chí thành phố Cảng đã thay đổi tư duy, chuyển dịch sang cung cấp các gói giải pháp truyền thông tổng thể phức hợp, lấy báo điện tử dẫn dắt và tận dụng sự hồi sinh của quảng cáo phát thanh nhờ lợi thế chi phí rẻ và tệp thính giả đi ô tô ngày càng tăng. Hiện tại, các kênh của đơn vị này cũng đã được truyền dẫn trực tiếp trên hệ thống VTVgo để tối ưu hóa phạm vi tiếp cận.
Chia sẻ tại phiên thảo luận, ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, nêu quan điểm về việc thay đổi quy trình nhân sự. "Chúng ta nghĩ là mình đang chuyển đổi số, nhưng thực chất mới chỉ là 'làm báo in trên nền tảng số' chứ không phải chuyển đổi số. Gắn vài hình ảnh, video clip vào một bản text rồi gọi là báo điện tử thì không phải."
Ông Minh đề xuất giải pháp thực tế nhất là đào tạo lại, chọn ra khoảng 20% - 25% nhân tố xuất sắc để đào tạo chuyên sâu, biến họ thành lực lượng đa nhiệm. Đồng thời, các tòa soạn hiện đại cần "nhúng" trực tiếp các vị trí mới như chuyên gia dữ liệu (Data scientist), thiết kế web (Web designer), biên tập viên AI (AI editor) và biên tập viên mạng xã hội (Social editor) vào quy trình sản xuất, thay vì tách biệt họ ở phòng kỹ thuật.
Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam cho rằng các cơ quan báo cần bắt tay vào những thay đổi thực chất, từng bước nhỏ trước, vì từng bước đi nhỏ sẽ tạo ra một bước tiến lớn.
"Hy vọng một năm nữa khi gặp lại nhau, nhiều cơ quan báo chí tự tin nói, chúng tôi đã tự chủ được. Đó sẽ là điều quan trọng nhất", ông nói.
Lê Tân
