Từng là sinh viên Đại học Bắc Kinh, Trương Chí Đông đang hầu tòa tại Mỹ với cáo buộc là ông trùm đưa tiền chất đến tay băng đảng Mexico để chế tạo fentanyl.
Khi Trương Chí Đông, công dân Trung Quốc 39 tuổi, ra trước tòa án New York vào năm 2025, Todd Blanche, thứ trưởng tư pháp Mỹ lúc đó, mô tả anh ta là một trong những "kẻ buôn ma túy nguy hiểm nhất thế giới". Ông cũng cáo buộc Trương "vận hành một đường dây toàn cầu chuyên tuồn số lượng lớn cocaine, fentanyl và ma túy đá (methamphetamine)" vào Mỹ và rửa "hàng triệu USD tiền thu lợi từ ma túy".
Trong thế giới ngầm ở Mexico, Trương Chí Đông được gọi bằng biệt danh "anh Vương" và được các băng đảng ma túy ở nước này coi là "vua fentanyl", theo Bộ Tư pháp Mỹ.
"Anh Vương rất quan trọng. Anh ấy là trùm sò đấy", người có biệt danh Enrique vừa nói vừa cười đầy ẩn ý khi thực hiện cuộc phỏng vấn với phóng viên của BBC. Enrique tự nhận mình là điều phối viên cấp cao của băng đảng Sinaloa tại Mexico, một trong những tổ chức tội phạm khét tiếng nhất thế giới.
Trương Chí Đông khi bị bắt hồi năm 2024. Ảnh: Chính phủ Mexico
Ngồi trong chiếc xe đỗ ở ngoại ô thành phố Culiacan, thủ phủ bang Sinaloa, nơi không ai có thể nghe lén, anh ta giải thích cách các nguyên liệu điều chế loại ma túy chết người fentanyl được vận chuyển từ các nhà máy ở Trung Quốc đến xưởng chế biến tại Mexico. Các thành viên trong băng đảng của Enrique đều tin rằng "anh Vương" là người đã thiết lập nên chuỗi cung ứng này.
Fentanyl là một loại ma túy tổng hợp có độc tính mạnh gấp 50 lần heroin. Nó cướp đi sinh mạng của hàng chục nghìn người mỗi năm, chủ yếu tại Mỹ, nơi tiêu thụ phần lớn thành phẩm. Một liều lượng fentanyl nhỏ, chỉ bằng vài hạt muối, cũng có thể gây tử vong với người trưởng thành.
Với ngành công nghiệp hóa chất phát triển mạnh mẽ, Trung Quốc là nhà cung cấp chính các hợp chất thô, được gọi là tiền chất, cần thiết để sản xuất ma túy tổng hợp, trong đó có fentanyl và methamphetamine (ma túy đá).
Tổng thống Donald Trump từng gọi những kẻ buôn bán fentanyl là "khủng bố ma túy", xếp loại chất này cùng các thành phần của nó vào nhóm vũ khí hủy diệt hàng loạt, đồng thời lấy việc buôn bán fentanyl làm lý do để áp thuế đối với Trung Quốc.
Phía Trung Quốc tuyên bố việc Mỹ gây áp lực với họ về fentanyl chỉ nhằm biến Bắc Kinh thành "vật tế thần" cho những thiếu sót của Washington trong giải quyết cuộc khủng hoảng nghiện ngập trong nước.
Dù vậy, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình hồi tháng 11/2025 đồng ý thực hiện "các biện pháp mạnh tay" nhằm chặn dòng chảy fentanyl sang Mỹ, gồm việc dừng vận chuyển một số hóa chất sang Bắc Mỹ và siết kiểm soát xuất khẩu các hóa chất khác ra toàn cầu. Đổi lại, chính phủ Mỹ sẽ giảm nửa thuế nhập khẩu liên quan đến vấn đề fentanyl với Trung Quốc, từ 20% về 10%.
Những cuộc phỏng vấn của BBC với các thành viên băng đảng ở Mexico đã hé lộ câu chuyện hiếm ai biết về cách một cựu sinh viên Đại học Bắc Kinh lại có thể trở thành mắt xích cốt lõi trong đường dây vận chuyển tiền chất điều chế fentanyl tới Mexico.
Gương mặt sáng giá
Trương thời điểm mới đến Mexico. Ảnh: BBC
Trương tốt nghiệp chuyên ngành tiếng Tây Ban Nha tại Đại học Bắc Kinh vào năm 2010. Một năm sau, anh ta sang Mexico làm việc cho một công ty khai thác quặng sắt của Trung Quốc và nhanh chóng leo lên vị trí quản lý cấp cao.
Những người quen biết Trương lúc bấy giờ đều mô tả anh ta là một thanh niên sáng giá, người luôn khao khát cuộc sống ở nước ngoài.
"Cậu ấy là người có năng lực đàm phán, rất tháo vát và khả năng thích nghi với mọi môi trường", Alex (không phải tên thật), người từng học cùng trường đại học và sau đó làm chung công ty khai thác khoáng sản với Trương tại Mexico, cho biết.
Theo lời Alex, Trương nói tiếng Tây Ban Nha rất giỏi, nắm bắt nhanh ngôn ngữ đường phố và có khả năng trò chuyện với bất kỳ ai ở Mexico.
Làm ăn tại Mexico đôi khi phải giao thiệp với thế giới ngầm, trong đó có cả các băng đảng ma túy đang kiểm soát nhiều vùng lãnh thổ rộng lớn tại nước này. Alex cho hay Trương có khả năng thiết lập mối quan hệ với "bất kỳ ai có thế lực tại địa phương, cả phía chính quyền lẫn trong thế giới ngầm".
Alex tin rằng Trương rất thích khía cạnh này trong cuộc sống tại Mexico, cho thấy anh ta là một con người ưa mạo hiểm và khá liều lĩnh. Anh kể Trương từng đâm hỏng xe của sếp mà không chút bận tâm đến hậu quả. Lại có lần, Trương còn lái xe đưa anh ra ngoại ô để bắn súng vào các biển báo giao thông trên một đoạn cao tốc vắng người.
Năm 2013, công ty khai khoáng phá sản. Alex trở về Trung Quốc, nhưng Trương vẫn ở lại Mexico.
Alex cho biết khoảng một hoặc hai năm sau, Trương bắt đầu đăng bài trên nhóm WeChat của cựu sinh viên ngành tiếng Tây Ban Nha Đại học Bắc Kinh để mời đổi USD với tỷ giá ưu đãi. Alex tin rằng khi đó anh ta đang rửa tiền.
Ngoài ra, Enrique, thành viên băng Sinaloa, cho hay Trương cũng tham gia sâu vào con đường ma túy. Hồ sơ tòa án tại Mỹ cáo buộc Trương vận hành một "tổ chức rửa tiền và buôn lậu ma túy quy mô lớn" từ tháng 6/2016.
Theo Enrique, Trương đã có quan hệ tình cảm với một cô gái là họ hàng của thủ lĩnh băng đảng và điều này đã giúp anh ta tiếp cận được với những người đứng đầu đường dây.
'Chuỗi cung ứng'
Luis, thành viên băng đảng khác chuyên làm các công việc lặt vặt cho tổ chức, nhớ lại một buổi chiều năm 2019, anh ta được các ông chủ yêu cầu đứng gác cho một cuộc họp, nơi Trương "đến để chào mời sản phẩm".
Luis cho biết những sản phẩm này là tiền chất cần thiết để sản xuất fentanyl. Anh ta coi Trương là người thực sự đã "mở mang" về fentanyl cho mình và khởi đầu mảng kinh doanh này cho băng nhóm.
Không lâu sau, Luis trở thành thợ điều chế fentanyl, chuyên chế biến loại ma túy này trong một phòng thí nghiệm bí mật. Anh ta kể rằng mình đã chứng kiến ít nhất 5 người điều chế khác chết ngay trước mắt và tin rằng nguyên nhân là do các chất hóa học mà họ xử lý đã ngấm qua kẽ hở trên quần áo bảo hộ.
"Đôi khi có những người ngất lịm đi và chúng tôi phải khiêng họ ra khỏi phòng", Luis nói.
Enrique cho biết Trương chính là người đã tận dụng các mối quan hệ của mình để thu mua tiền chất chế tạo fentanyl, rồi vận chuyển bằng đường hàng không hoặc đường biển đến Mexico. Tiếp theo, mạng lưới của Enrique sẽ phân phối chúng đến các thợ điều chế fentanyl như Luis tại những xưởng chế biến bất hợp pháp ở Sinaloa.
Khi được hỏi liệu anh ta có cảm thấy tội lỗi vì tham gia vào một ngành công nghiệp gây ra nhiều cái chết như vậy hay không, Enrique cho biết một người thân của mình đã chết vì sốc thuốc fentanyl.
"Nhưng công việc là công việc và chúng tôi không biết cách nào khác để kiếm sống", Enrique nói.
Khi được hỏi tương tự, Luis cho biết anh ta từng cố gắng từ bỏ công việc tại xưởng chế biến, nhưng ông chủ nói rằng lựa chọn duy nhất khác là phải đi tuần tra.
"Mày phải mặc áo chống đạn, mang trang bị vào rồi ra ngoài chiến đấu, một là thế, hai là làm thợ điều chế", ông chủ nói với Luis.
Theo các cơ quan an ninh Mexico, Trương vận hành đường dây bất hợp pháp trải dài khắp châu Mỹ, châu Âu, Trung Quốc và Nhật Bản.
Victoria Dittmar, nhà nghiên cứu tại tổ chức chuyên phân tích tội phạm InSight Crime, đã dành nhiều năm để điều tra dòng chảy tiền chất hóa học đổ vào Mexico. Bà cho biết những kẻ môi giới như Trương chính là mắt xích cốt lõi kết nối các nhà sản xuất hóa chất với những băng đảng ma túy.
Bà cho biết những kẻ có mạng lưới hoạt động rộng khắp như Trương "khá hiếm" và "là mắt xích tối quan trọng trong chuỗi cung ứng".
"Anh ta là kẻ môi giới kết nối các tổ chức buôn lậu Mexico với những nhà cung cấp tiền chất hóa học Trung Quốc", một thế giới mà Dittmar cho rằng người ngoài rất khó xâm nhập.
"Anh ta cũng có mạng lưới hoạt động sâu rộng tại Mỹ", bà cho biết. "Rất hiếm khi chúng ta thấy một người có thể kết nối cả ba khu vực như vậy".
Sa lưới
Hoạt động buôn lậu ma túy của Trương đột ngột chấm dứt khi anh ta bị bắt tại Mexico vào ngày 31/10/2024.
Một thẩm phán lúc bấy giờ đã đưa ra quyết định gây tranh cãi khi cho phép anh ta bị quản thúc tại nhà. Lợi dụng điều này, Trương đã đục tường trốn thoát, sau đó tìm đường trốn sang Nga.
Bị biên phòng Nga phát hiện sử dụng giấy tờ giả để nhập cảnh, Trương bị trục xuất trở lại Mexico. Giới chức Mexico cho biết Trương đã phân phối hơn 1.000 kg cocaine, 1.800 kg fentanyl và 600 kg methamphetamine vào nước này. Họ cũng cáo buộc anh ta "rửa" hơn 150 triệu USD doanh thu từ ma túy mỗi năm.
Giới chức Mexico vào tháng 10/2025 dẫn độ Trương sang Mỹ theo đề nghị của chính quyền Tổng thống Trump, khi Washington phát động cuộc chiến chống fentanyl qua biên giới.
Bộ Tư pháp Mỹ sau đó công bố cáo trạng đối với Trương. Bên cạnh việc cáo buộc Trương buôn lậu ma túy, bản cáo trạng cho biết anh ta còn tuyển người mở tài khoản ngân hàng đứng tên hơn 100 công ty ma.
Theo đó, họ sẽ nhận tiền tại nhiều địa điểm khác nhau ở Mỹ, "gửi số tiền đó vào tài khoản ngân hàng của các công ty ma, rồi chuyển tiền đến các tài khoản thụ hưởng khác để rửa tiền bên ngoài nước Mỹ". Trương không nhận tội và đang chờ tiếp tục hầu tòa.
Việc Trương bị bắt và bị xét xử ở Mỹ đã khiến các cựu sinh viên Đại học Bắc Kinh, nơi Trương từng theo học tiếng Tây Ban Nha, vô cùng bàng hoàng.
"Tất cả mọi người đều bàn tán", Alex nói. "Đó là một câu chuyện gây sốc và anh ta có lẽ là một trong những người nổi tiếng nhất mà Đại học Bắc Kinh từng đào tạo".
Tại Culiacan, các thành viên băng đảng Sinaloa cho biết việc Trương biến mất đã để lại khoảng trống lớn, khiến việc "kiếm tiền chất đã trở nên rất khó khăn", Luis thừa nhận.
"Họ bắt anh ta và gây ra một mớ hỗn độn", Enrique cho hay, giải thích rằng việc mất đi Trương khiến băng đảng "phải xây dựng lại một đường dây mới" bởi Trương "nắm mọi mối quan hệ" liên quan đến hoạt động thu gom tiền chất chế tạo fentanyl.
Cùng khoảng thời gian đó, Cơ quan Phòng chống Ma túy Mỹ cho biết họ nhận thấy độ tinh khiết của fentanyl đã giảm xuống và nó phù hợp với các dấu hiệu cho thấy nhiều cơ sở chế tạo fentanyl tại Mexico đang gặp khó khăn trong việc thu mua một số tiền chất hóa học quan trọng.
Đại sứ quán Trung Quốc tại Washington khẳng định họ là "một trong những quốc gia cứng rắn nhất thế giới về phòng chống ma túy", lưu ý rằng nước này đã đưa toàn bộ các chất liên quan đến fentanyl vào danh mục kiểm soát từ năm 2019, đồng nghĩa chúng bị chính phủ quản lý đặc biệt nghiêm ngặt.
Dù vậy, những chất này không bị cấm hoàn toàn vì một số loại vẫn có công dụng hợp pháp trong nhiều ngành công nghiệp khác nhau.
Trương bị dẫn độ từ Mexico sang Mỹ hồi tháng 10/2025. Ảnh: AFP
Tuy nhiên, những gián đoạn trong chuỗi cung ứng ma túy thường chỉ tạm thời, điều mà Dittmar mô tả là giống như "trò chơi mèo vờn chuột không hồi kết".
Nghiên cứu của bà chỉ ra rằng mỗi khi các đầu nậu bị triệt phá hoặc các hóa chất cốt lõi bị siết chặt, những kẻ sản xuất fentanyl đều thích ứng bằng cách tìm chất thay thế và học quy trình mới.
Enrique cho biết hiện băng đảng của anh ta đã có người thay thế Trương, nhưng anh ta không thể tiết lộ thêm "vì an toàn của bản thân".
Một thành viên khác của băng Sinaloa, người tự nhận là điều phối viên chịu trách nhiệm vận chuyển hàng hóa và luân chuyển nhân sự trong tổ chức, cho biết mặc dù Trương nắm giữ mọi đầu mối, "anh ta vẫn để lại rất nhiều mối quan hệ giúp chúng tôi duy trì hoạt động".
"Anh ta đi thì lại có người khác thế chỗ. Công việc không bao giờ dừng lại", người này nói.
Vũ Hoàng (Theo BBC, AP, AFP)
